Koziorożec (Capra) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w górach Eurazji od Półwyspu Pirenejskiego po Syberię oraz w Arabii, Egipcie i Etiopii. Koza domowa została udomowiona ok. 10 tys. lat temu.

Cechy charakterystyczne Długość ciała samic 55–164 cm, samców 108–196 cm, długość ogona 6–29 cm, wysokość w kłębie 55–110 cm; masa ciała samic 25–71 kg, samców 45–155 kg. Zwierzęta zaliczane do tego rodzaju charakteryzują się obecnością u samców brody i długich rogów, w różnym stopniu spłaszczonych, uniesionych wysoko ponad głową i odchylonych do tyłu. Broda i rogi występują czasem również u samic, ale są zdecydowanie krótsze niż u samców. Na spodniej stronie ogona występują gruczoły zapachowe. Samice mają jedną parę sutków. Samce nazywane są capami lub kozłami.

Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10 wydaniu Systema Naturae, publikacji własnego autorstwa dotyczącej systematyki zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił kilka gatunków – Capra cervicapra , Capra dorcas , Capra pygmea , Capra hircus , Capra depressa (= Capra hircus ), Capra mambrica (Capra hircus ), Capra reversa (= Capra hircus ), Capra ibex , Capra ammon , Capra rupicapra , Capra grimmia i Capra gazella – nie wskazując gatunku typowego; w 1837 roku irlandzki zoolog William Ogilby na gatunek typowy (Linneuszowska tautonimia) wyznaczył Capra hircus .

Etymologia Capra: ‘koza’. Ibex: łac. ibex ‘jakiś rodzaj kozy’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ibex sibiricus . Hircus: łac. hircus ‘cap, kozioł’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Capra hircus . Tragus: tragos ‘kozioł’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Capra aegagrus . Aegoceros (Oegoceros, Aegocerus): gr. αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy: Pallas wymienił kilka gatunków – Capra aegagrus , Aegoceros ammon (= Capra caucasica ), Capra hircus , Capra ibex , Ovis argali (= Capra ammon ), Aegoceros ovis (= Ovis aries ) i Aegoceros musimon (= Ovis gmelinii ) – z których gatunkiem typowym jest Capra hircus . Mamcapraus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia). Orthaegoceros: gr ορθος orthos ‘prosty’; αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Capra falconeri . Eucapra: gr. ευ eu ‘dobry, ładny, typowy’; rodzaj Capra . Gatunek typowy: Camerano wymienił kilka gatunków – Capra aegagrus , Capra caucasica , Capra severtzowiPodgatunek C. caucasica. , Aegoceros (Capra) falconeri i Ibex sibiricus – z których gatunkiem typowym jest Ibex sibirica . Euibex: gr. ευ eu ‘dobry, ładny, typowy’; rodzaj Ibex . Gatunek typowy: Camerano wymienił kilka gatunków – Capra ibex , Capra nubiana , Capra pyrenaica , Capra hispanica (= Capra pyrenaica ) i Capra walie – z których gatunkiem typowym jest Capra ibex . Turus: zlatynizowana, niemiecka nazwa „die Ture” dla koziorożca kaukaskiego. Gatunek typowy: Hilzheimer nie wskazał gatunku typowego; typ nomenklatoryczny (późniejsze oznaczenie) Capra caucasica . Turocapra: zbitka wyrazowa nazw rodzajów Turus oraz Capra . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Capra pyrenaica . Hilzheimeria: Max Hilzheimer (1877–1946), niemiecki zoolog.

Podział systematyczny Wśród naukowców zajmujących się badaniem relacji pokrewieństwa koziorożców (Caprini) nie ma zgody co do liczby gatunków i podgatunków zaliczanych do rodzaju Capra. Systematyka rodzaju opierała się na podobieństwie cech morfologicznych zwierząt, zwłaszcza w budowie rogów.

W zależności od przyjętych kryteriów badacze zaliczają do Capra od dwóch do dziewięciu gatunków oraz liczne podgatunki. Poniższa klasyfikacja obejmująca współcześnie żyjące gatunki za Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020), Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023): Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxCapra aegagrusErxleben, 1777koza bezoarowagatunek monotypowykTurcja, południowa Rosja (Dagestan i Czeczenia), północno-wschodnia Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Iran, Turkmenistan, Afganistan i południowo-zachodni Pakistan; introdukowany do Stanów Zjednoczonych (południowo-środkowy Nowy Meksyk); zakres wysokości: 0–4000 m n.p.m.DC: 129–152 cmDO: 11–13 cmMC: 25–90 kgcentruj|150pxCapra hircusLinnaeus, 1758koza domowagatunek monotypowyudomowione na całym świecie, z dzikimi populacjami w wielu regionach, w tym na wyspach Morza Śródziemnego (Majorka i Kreta)DC: 68–100 cmDO: 11–13 cmMC: 9–113 kgGUcentruj|150pxCapra falconeri(J.A. Wagner, 1839)markur śruborogi3 podgatunkipołudniowy Uzbekistan, południowo-wschodni Turkmenistan, południowy Tadżykistan, północny i północno-wschodni Afganistan, północny i środkowy Pakistan oraz północne Indie (południowo-zachodnie Dżammu i Kaszmir); zakres wysokości: 600–3500 m n.p.m.DC: 155–170 cmDO: 10–20 cmMC: 32–108 kgcentruj|150x150pxCapra pyrenaicaH.R. Schinz, 1838koziorożec pirenejski2 podgatunkiHiszpania, wymarły w Portugalii, Andorze i Francjo (Pireneje) ale teraz ponownie reintrodukowany i rozszerzający zasięg; zakres wysokości: 0–3500 m n.p.m.DC: 97–155 cmDO: 12–13 cmMC: 31–90 kgcentruj|150x150pxCapra nubianaF. Cuvier, 1825koziorożec nubijskigatunek monotypowyEgipt na wschód od rzeki Nil, północno-wschodni Sudan, Izrael, zachodnia Jordania, Arabia Saudyjska, południowo-wschodni Jemen oraz południowo-zachodni Oman; niepotwierdzony w Erytrei; zakres wysokości: do 2600 m n.p.m.DC: 90–160 cmDO: 6–17 cmMC: 28–85 kgcentruj|150pxCapra walieRüppell, 1835koziorożec abisyńskigatunek monotypowyendemit Etiopii: głównie Park Narodowy Simien wzdłuż 25 km północnego zbocza; zakres wysokości: 2500–4200 m n.p.m.DC: 175–196 cmDO: 22–25 cmMC: 100–125 kgcentruj|150pxCapra ibexLinnaeus, 1758koziorożec alpejskigatunek monotypowyAlpy w Szwajcarii, południowych Niemczech, Liechtensteinu, Austrii, północnych Włoszech i południowo-wschodniej Francji; introdukowany do północno-zachodniej Słowenii i Bułgarii; zakres wysokości: 1600–3200 m n.p.m.DC: 55–135 cmDO: 15–29 cmMC: 40–120 kgcentruj|150pxCapra sibirica(Pallas, 1776)koziorożec syberyjski4 podgatunkiśrodkowy i północny Afganistan, północny Pakistan, północno-zachodnie Indie, Tadżykistan, Kirgistan, północno-wschodni Uzekistan (zachodnie Tienszan), południowy i wschodni Kazachstan, zachodnia i północna Chińska Republika Ludowa, zachodnia i środkowa Mongolia i Rosja (Syberia); zakres wysokości: 700–6700 m n.p.m.DC: 85–132 cmDO: 13–22 cmMC: 30–130 kgcentruj|150pxCapra caucasicaGüldenstädt & Pallas, 1783koziorożec kaukaskigatunek monotypowyzachodni Wielki Kaukaz (Gruzja i Rosja); zakres wysokości: 1000–3300 m n.p.m.DC: 136–196 cmDO: 8–17 cmMC: 58–155 kgcentruj|150pxCapra cylindricornis(E. Blyth, 1841)koziorożec walcorogigatunek monotypowywschodni Kaukaz rozciągający się na długości około 500 km w Gruzji, Azerbejdżanie i Rosji, na zachód do rzeki Czeriek Bezengi, na wschód do gór Babadağ; zakres wysokości: 1000–4000 m n.p.m.DC: 135–192 cmDO: 11–15 cmMC: 48–143 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony; GU – gatunek udomowiony, nie podlega ocenie przez IUCN.

Opisano również gatunki wymarłe: Capra baetica (Hiszpania; wczesny pliocen). Capra bohlini (Turcja; fanerozoik). Capra camburgensis (Niemcy; plejstocen). Capra dalii (Gruzja; późny pliocen–wczesny plejstocen). Capra libanotica (Liban; plejstocen). Capra primaeva (Tunezja; późny pliocen). Capra wodaramoya (Etiopia; wczesny plejstocen).

Inne ujęcia Gatunek lub podgatunekInne nazwyPolska nazwaWystępowanieCapra aegagrusKomosińska i Podsiadło, 2002C. hircus, C. hircus aegagruskoza bezoarowa, koza dzikaEuropa, Azja Mniejsza, Azja Środkowa i Bliski WschódCapra aegagrus cretica koza kreteńskaNazwa nieskodyfikowanaKreta i pobliskie wyspyCapra caucasica koziorożec kaukaskiKaukaz ZachodniCapra falconeri koza śruboroga, markurAzja ŚrodkowaCapra hircusKowalski, 1971Capra aegagrus f. hircuskoza domowa, kozaszeroko rozpowszechnionaCapra ibex koziorożec alpejski, koziorożec, ibeksAlpyCapra ibex ibex koziorożec alpejskiCapra cylindricornis koziorożec wschodniokaukaskiKaukazCapra nubianaC. ibex nubianakoziorożec nubijskiod gór Synaju po Abisynię, Syrię i ArabięCapra pyrenaica koziorożec pirenejskiPółwysep IberyjskiCapra sibiricaC. ibex sibiricakoziorożec syberyjskiod Afganistanu po góry Mongolii i SyberiiCapra walie koziorożec abisyńskiWyżyna Abisyńska

Badania materiałów kopalnych sugerują, że w plejstocenie wytworzyły się dwie linie ewolucyjne: jedna prowadząca do C. ibex i druga łącząca C. caucasica, C. cylindricornis i C. pyrenaica. Badania chromosomu Y wskazują na bliskie pokrewieństwo kozy bezoarowej z kozą domową i kozą śruborogą, które tworzą klad. Pozostałe gatunki Capra tworzą drugi kladPidancier, N., S. Jordan, G. Luikart and P. Taberlet. 2006. Evolutionary history of the genus Capra (Mammalia, Artiodactyla): Discordance between mitochondrial DNA and Y-chromosome phylogenies. Molecular Phylogenetics and Evolution 40(3):739-749..

C. aegagrus i C. hircus 250px|right|thumb|Koza domowa rasy Nigerian Dwarf Koza domowa została opisana przez Linneusza w 1758 jako Capra hircus, natomiast koza dzika – przez Erxlebena w 1777 jako Capra aegagrus. Badania wykazały, że koza domowa jest udomowioną formą kozy dzikiej i zgodnie z zasadami nomenklatury zoologicznej powinna być opisywana pod nazwą Capra aegagrus f. hircus. Ponieważ nazwa C. hircus została już powszechnie zaakceptowana Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła w 2003 (BZN Volume 60, Part 1, 31 March 2003 OPINION 2027, Case 3010) stosowanie nazwy Capra hircus dla kozy domowejNazwa uznana decyzją Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej, 2003 (zob. Zasady tworzenia nazw systematycznych). Obecnie w literaturze spotykane są obydwie nazwy C. hircus i C. aegagrus stosowane zamiennie zarówno dla kozy dzikiej jak i domowej.

Mieszańce Wszystkie gatunki Capra mogą się ze sobą krzyżować dając płodne potomstwo.

Uwagi

Przypisy

Nazwy zwyczajowe za:

Bibliografia

Kategoria:Wołowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza