Wydawnictwo „Książka i Wiedza” – polskie wydawnictwo powołane uchwałą Rady Ministrów z 20 listopada 1948 r. w Warszawie jako Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”. W procesie łączenia partii politycznych PPR i PPS w PZPR połączono także prowadzone przez nie oficyny: komunistyczną Spółdzielnię Wydawniczą „Książka” i socjalistyczną Spółdzielnię Wydawniczą „Wiedza”. W nowej formule „Książka i Wiedza” publikowała przede wszystkim dzieła klasyków marksizmu, literaturę polityczną i szkoleniową. W 1973 wydawnictwo weszło w skład Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”, której częścią pozostawało do likwidacji konglomeratu w 1990 r. Od tamtej pory działa pod nazwą Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”.
Historia wydawnictwa Lata 1948–1972 Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza” utworzona została Uchwałą Rady Ministrów z 20 listopada 1948 r. poprzez połączenie wydawnictwa książkowego „Wiedzy” z wydawnictwem „Książka”. Uchwała powołała również pierwszą radę nadzorczą spółdzielni w składzie:
Do prezydium rady nadzorczej weszli: Antoni Alster, Stefan Arski, Leon Kasman, Leon Kruczkowski i Włodzimierz Reczek. Pierwszy zarząd spółdzielni powoływało prezydium, kolejne rada nadzorcza.
Przed rokiem 1957 prezesami wydawnictwa byli Juliusz Burgin i Witold Konopka, a potem Zbigniew Bek i Stanisław Wroński (w latach 1963–1971).
Siedziba wydawnictwa mieściła się przy ul. Smolnej w Warszawie, ale redakcje były rozproszone w różnych lokalizacjach. W centralnej siedzibie znajdowała się administracja, dział literatury filozoficznej i pracownia plastyczna. Przy ul. Mokotowskiej znajdowała się redakcja dzieł Lenina, przy ul. Szpitalnej redakcja dzieł Marksa i kalendarzy, zaś przy Nowym Świecie redagowano literaturę piękną i historyczną. Na parterze w budynku siedziby, mieściła się księgarnia KiW, z wejściem od Al. Jerozolimskich, działająca w latach 1946–1999.
Lata 1973–1990 Od 1 stycznia 1973 „Książka i Wiedza” przestała być spółdzielnią i jako wydawnictwo włączona została do koncernu prasowego Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa-Książka-Ruch”. Wydawnictwo weszło w skład pionu organizacyjnego wydawniczo-agencyjnego.
W 1980 r. prezesem wydawnictwa był Alfred Wałek, potem Witold Skrabalak.
Po zmianach ustrojowych w Polsce w 1989 r. Sejm uchwalił 22 marca 1990 ustawę o likwidacji RSW „Prasa-Książka-Ruch”. W przyjętym przez Radę Ministrów 29 października 1990 r. planie zagospodarowania majątku RSW „Prasa-Książka-Ruch” wydawnictwo „Książka i Wiedza” miało być przekazane spółdzielni pracy założonej przez dotychczasowych pracowników, w trybie art. 5 ustawy likwidacyjnej, pod warunkiem zlikwidowania zadłużenia do końca 1990 roku.
W 1990 roku, w momencie likwidacji RSW „Prasa-Książka-Ruch” w wydawnictwie „Książka i Wiedza” pracowało 190 osób.
Lata po 1990 Z dniem 1 stycznia 1991 roku powołano Spółdzielnię Wydawniczo-Handlową „Książka i Wiedza”, która kontynuowała działalność wydawniczą, z siedzibą w tej samej lokalizacji. Oficyna zatrudnia kilkunastu pracowników. W KRS wydawnictwo zostało zarejestrowane 25 lutego 2002 r. jako spółdzielnia pod tą samą nazwą. Spółdzielnię reprezentuje zarząd, którego prezesem jest Włodzimierz Gałąska, wiceprezesem Agnieszka Kopeć. Organem nadzorczym jest rada nadzorcza w składzie: Jerzy Lewiński, Hanna Toda, Jerzy Rozwadowski. Wydawnictwo publikuje literaturę piękną, współczesną i klasyczną, książki popularnonaukowe i naukowe oraz utwory dla dzieci i młodzieży. Wydaje około 15 tytułów rocznie w łącznym nakładzie 6 tys. egzemplarzy.
Szata graficzna Pierwsze logo wydawnictwa opracował w 1948 r. projektant i ilustrator Stefan Bernaciński. Znak przedstawiał ułożone pionowo czarne litery „K” i „W” na białym tle, w czarnej otoczce z białym napisem „Książka i Wiedza”. W latach 50. XX w. logo zmodyfikowano i przedstawiało ustawioną ukośnie powiewającą flagę w paski, trzymaną przez dwie ręce, w kolistej otoczce z napisem „Książka i Wiedza”. Autorem nowego znaku był również Stefan Bernaciński. Logo, czasem w wariancie z czerwoną flagą, stosowano do końca PRL. W 1990 r. wydawnictwo powróciło do pierwotnego znaku.
Pracownią plastyczną „Książki i Wiedzy” kierowali między innymi Zdzisław Długosz, Jan Hollender, Jerzy Rakoczy i Tomasz Rumiński. Pracowało w niej na stałe kilka osób, większość zleceń kierowano na zewnątrz do współpracujących twórców. Do licznego grona grafików współpracujących z wydawnictwem należeli między innymi: Maria Eska, Wojciech Fraudenreich, Maria Hiszpańska-Neumann, Jerzy Kępkiewicz, Bożena Kowalewska, Ewa Możejko, Stefan Rzepecki, Marian Sztuka, Ewa Walewska i Mieczysław Wasilewski. Od 1975 r. do działu graficznego wydawnictwa dołączył Jerzy Rozwadowski.
Książki oficyny wielokrotnie nagradzano w konkursie Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek na „Najlepiej Wydaną Książkę Roku” (w latach: 1961, 1964, 1966, 1969, 1970, 1971, 1972). Wśród nagrodzonych pozycji znalazły się projekty współpracującego z oficyną grafika i ilustratora Aleksandra Bernacińskiego: w 1961 r. Rozmowy o gospodarce (t. 1), w 1966 r. Polska 1944–1965 Stanisława Wrońskiego i Marii Zwolakowej (t. 1–2). Nagrodę zdobyły także dwa projekty Stefana Bernacińskiego: w 1969 r. Manifest komunistyczny, w 1972 r. Państwo a rewolucja Włodzimierza Lenina.
Działalność wydawnicza Początkowo profil oficyny obejmował zarówno literaturę o tematyce społeczno-politycznej jak i literaturę piękną, w tym skierowaną do dzieci i młodzieży. Niektóre pozycje drukowano nieodpłatnie w NRD w ramach reparacji wojennych, wśród nich znalazły się Bajki Ignacego Krasickiego. W latach 1948–1951 „Książka i Wiedza” stała się największym polskim wydawnictwem. W samym 1951 r. wydała 962 tytuły o łącznym nakładzie 23 mln egzemplarzy. Równocześnie spółdzielnia prowadziła własne księgarnie i w 1950 r. dysponowała 182 placówkami. Sytuacja uległa zmianie, gdy w 1950 r. powołano Dom Książki, który przejął dystrybucję wydawnictw na rynku polskim, a w tym księgarnie KiW. Decyzją administracyjną w 1952 r. dokonano kolejnej reorganizacji rynku wydawniczego, ograniczając działalność „Książki i Wiedzy” do literatury o profilu społeczno-politycznym. Literaturę piękną przeniesiono do innych wydawnictw, a z działu książek dla dzieci i młodzieży powołano Państwowe Wydawnictwo Młodzieżowe „Iskra”. Tym samym oficyna na czas PRL stała się głównym wydawcą literatury marksistowskiej, zarówno autorów współczesnych, jak i klasyków marksizmu.
Pierwsze inicjatywy „Książki i Wiedzy” to m.in. wydanie w 1949 r. dzieł wybranych Włodzimierza Lenina oraz Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Przedsięwzięcie to, kontynuowane jako seria Klasyków Marksizmu-Leninizmu aż do upadku ustroju, objęło kilkadziesiąt wysokonakładowych i kosztownych tomów, które aż do 1989 r. zalegały w księgarniach.
Tworzono kolejne serie wydawnicze, takie jak Biblioteka Wiedzy o Krajach Socjalistycznych, Biblioteka Myśli Socjalistycznej, Światowid, Koliber, Zachód z Bliska, Biblioteka Studiów nad Marksizmem, Kontynenty.
W Bibliotece Wiedzy o Krajach Socjalistycznych ukazywały się pozycje opowiadające o dokonaniach rewolucyjnych m.in. w Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii czy na Węgrzech. Biblioteka Myśli Socjalistycznej to z kolei pisma innych niż Marks, Engels i Lenin teoretyków i praktyków ustrojowych. Seria Światowid, prowadzona przez Annę Klubównę, rozpoczęła się w 1958 r. Pozycje w tym cyklu ukazywały się w nakładzie 10–30 tys. egzemplarzy, a dotyczyły dziejów dawnych cywilizacji, historii narodów, życia wybitnych postaci. Logo serii, przedstawiające wyobrażenie prasłowiańskiego bóstwa, zaprojektował Stanisław Kaźmierczyk. Powołana w 1967 r. seria Koliber, nie miała jednego redaktora prowadzącego, cały dział literatury pięknej współpracował przy doborze tytułów. Nakład cienkich tomów o kieszonkowym formacie sięgał 200 tys. egzemplarzy. Autorem znaku serii był Jerzy Kępkiewicz. Seria, zamknięta w 1989 r., została wznowiona w latach 1996–1997.
W latach 1949–1987 oficyna prowadziła 3 serie wydawnicze dla dzieci i młodzieży: Młodzież w Służbie Socjalizmu, Biblioteka Młodych i Biblioteczka dla Dzieci. W seriach tych łącznie wydano 74 tytuły, w tym 51 pochodziło z literatury radzieckiej. W Biblioteczce dla Dzieci, wydawanej w okresie 1949–1952, ukazały się 63 pozycje w nakładzie 2,4 mln egzemplarzy. Przykładowe tytuły to: Bezdomna kotka Borisa Žitkova (1951), Majowe święto Hanny Januszewskiej (1950). Aż 40 tytułów w serii stanowiła literatura radziecka, a 20 pozycji uznaje się za utwory o charakterze propagandowym. W 14 opowiadaniach seria poruszała tematykę przyrodniczą. Seria Młodzież w Służbie Socjalizmu, wydawana w latach 1950–1951, liczyła tylko 9 pozycji, z których 7 to tytuły radzieckie.
Od 1959 r. oficyna wydawała rocznie około 200 tytułów, w łącznym nakładzie 4–8 mln egzemplarzy. W latach 70 i 80 XX w., po włączeniu wydawnictwa do RSW „Prasa-Książka-Ruch”, zwiększono ilość wydawanych książek beletrystycznych, polskich i obcych. Wydawano polską literaturę współczesną, głównie autorów związanych z PZPR, w tym Ptasi gościniec Haliny Auderskiej czy Być komunistą Wiesława Rogowskiego. Wprowadzono teksty dramaturgiczne, np. scenariusze widowisk telewizyjnych Sprawa polska 1944, Poczdam 1945 i Przed burzą Ryszarda Frelka i Włodzimierza T. Kowalskiego. Przygotowywano przekłady literatury obcej z odległych stron świata, wydano między innymi Zimową kwaterę japońskiego prozaika Tomoji Abe, czy powieści i zbiory opowiadań późniejszego noblisty V.S. Naipaula.
Wśród redaktorów wydawnictwa znajdowali się m.in.: Stefan Bergman, Helena Klimkowa, Maria Zwolakowa, Halina Ruszkiewiczowa, Anna Klubówna, Wiktor Osiatyński, Ozjasz Szechter.
Wśród wydawnictw oficyny znalazł się również miesięcznik „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne” oraz kwartalnik „Z Pola Walki”. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne” ukazywały się od 1 czerwca 1954 do 1989 r., w łącznej liczbie 416 numerów, zastępując takie tytuły jak „Zeszyty Filozoficzne”, „Zeszyty Ekonomiczne” i „Zeszyty Historyczne”. Poruszały kwestie polityczne, ekonomiczne, filozoficzne, historyczne oraz międzynarodowe. Kwartalnik „Z Pola Walki” regularnie ukazywał się od 1958 r. z inicjatywy Zakładu Historii Partii przy КС PZPR i poświęcony był dziejom ruchu robotniczego.
„Książka i Wiedza” wydawała także papierowe kalendarze. Kalendarz Robotniczy ukazywał się w nakładzie 100 tys. egz., a zdzieralny ścienny kalendarz w nakładzie 4 mln. egzemplarzy. Kalendarze stanowiły podstawowe źródło przychodów wydawnictwa, aż do przekształceń własnościowych w latach 90. XX w.
Od 1990 r. „Książka i Wiedza” publikuje literaturę piękną, współczesną i klasyczną, książki popularnonaukowe i naukowe oraz utwory dla dzieci i młodzieży. Ważną częścią dorobku są przekłady ze współczesnej literatury światowej. Wydawnictwo specjalizuje się także w popularyzacji wiedzy o historii Polski i świata, socjologii, filozofii, religioznawstwa, ekonomii oraz psychologii.
Wybrane publikacje Lata 1948–1972 Fryderyk Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, 1949, seria: Biblioteka klasyków marksizmu-leninizmu Fryderyk Engels, Rozwój socjalizmu od utopii do nauki, 1949, seria: Biblioteka klasyków marksizmu-leninizmu (68 ss.) Włodzimierz Lenin, Marks, Engels, marksizm, 1949, seria: Biblioteka klasyków marksizmu-leninizmu Jerzy Plechanow, Przyczynek do zagadnienia rozwoju monistycznego pojmowania dziejów, 1949, seria: Biblioteka socjalizmu naukowego (276 ss.) Henryk Cunow, Pochodzenie religii i wiary w Boga, 1950 (170 ss.) Karol Kautsky, Pochodzenie chrześcijaństwa, 1950, seria: Biblioteka socjalizmu naukowego (412 ss.) Roman Kornecki, Wielkie spotkanie ludów. O II Światowym Kongresie Obrońców Pokoju, 1950 Włodzimierz Lenin, Co robić? Palące zagadnienia naszego ruchu, 1951, seria: Biblioteka klasyków marksizmu-leninizmu (223 ss.) A. Leontjew, O „Kapitale” Karola Marksa, 1951, seria: Biblioteka ekonomiczna 17 (126 ss.) Bolesław Bierut, O partii, 1952 (320 ss.)