thumb|Oznaka GRU z dewizą (Величие Родины – в Ваших славных делах) thumb|upright|Oznaka Specnazu GRU thumb|Żołnierze radzieckiego Specnazu GRU (OKSWA) Główny Zarząd Wywiadowczy (, Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije, w skrócie GRU) (pol. GRU GSz WS FR – Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej) – instytucja wywiadu wojskowego kolejno Rosji Radzieckiej, ZSRR, a następnie od 1991 – Federacji Rosyjskiej, w ramach reform Sztabu Generalnego przekształcona w 2004 w Główny Zarząd Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji RosyjskiejПриказ Министра обороны РФ от 31 декабря 2004 г. – новое Положение о Генеральном штабе..

5 listopada 2018 r., w 100 rocznicę powołania pierwszej struktury radzieckiego wywiadu wojskowego, Prezydent FR W. Putin składając życzenia na stulecie instytucji, wyraził prośbę o przywrócenie wywiadowczej nazwy GRU.

Zadania GRU jest największą rosyjską służbą wywiadowczą i jedyną, która łączy wszystkie rodzaje wywiadu: osobowy (HUMINT), radioelektroniczny (SIGINT) oraz obrazowy i satelitarny (IMINT), a ponadto dysponuje własnymi siłami specjalnymi (Specnaz). Odpowiada za wywiad wojskowy i strategiczny na potrzeby Sztabu Generalnego oraz kierownictwa państwa, prowadzi rozpoznanie pola walki i wywiad wojskowo-techniczny, a w odróżnieniu od cywilnych FSB i SWZ podlega resortowi obrony. Służbie podlega ok. 25 tys. żołnierzy, w tym 10–12 tys. komandosów Specnazu, a oficerami GRU bywają attaché wojskowi rosyjskich placówek dyplomatycznych. GRU rywalizuje z cywilnymi rosyjskimi służbami wywiadowczymi – ze SWZ, następczynią wywiadu zagranicznego KGB, z którą dzieli zadania wywiadu zagranicznego, oraz z FSB, a relacje między tymi służbami bywają napięte i konkurencyjne.

Historia Powstanie GRU wywodzi się z utworzonego w 1918 roku Zarządu Rejestracyjnego (Registrupr) Sztabu Polowego Armii Czerwonej – pierwszej centralnej struktury radzieckiego wywiadu wojskowego.

II wojna światowa W lutym 1942 roku wywiadowi wojskowemu nadano nazwę Głównego Zarządu Wywiadowczego (GRU). W czasie wojny radziecki wywiad wojskowy wielokrotnie reorganizowano, dzieląc kompetencje między wywiad strategiczny (działalność zagraniczna i na zapleczu frontu, łącznie z werbunkiem agentury), wywiad taktyczny oraz utworzony w 1942 roku kontrwywiad wojskowy Smiersz.

Okres „zimnej wojny” Żołnierze i agenci GRU zbierają informacje nie tylko o broni, wojsku i przemyśle zbrojeniowym, ale już od czasów ZSRR specjalnością GRU jest zdobywanie za granicą informacji dotyczących technologii, także tych niezwiązanych bezpośrednio z kwestiami militarnymi. Od lat 60. XX w. wojskowy wywiad silnie konkurował z wywiadem cywilnym Rosji/ZSRR w zdobywaniu informacji o technologii użytecznej dla uzbrojenia i jego użycia. W kręgu zainteresowań GRU są kwestie informatyczne, elektroniczne itp. Wywiadowcy tego głównego zarządu działają nie tylko w kręgach wojskowych innych państw, ale werbują cywilów i to niekoniecznie związanych z obronnością.

Wiele informacji o radzieckim wywiadzie wojskowym ujawnił zbiegły na Zachód oficer GRU Wiktor Suworow (Władimir Rezun) w wydanych od lat 80. XX wieku książkach.

Po upadku ZSRR W przeciwieństwie do służb cywilnych, wywiad wojskowy uniknął przeformowań związanych z upadkiem ZSRR. W miejsce rozwiązanego cywilnego KGB SSSR powstały FSB RF i SWZ RF oraz FSO RF, a wywiad wojskowy pod prawie niezmienioną nazwą funkcjonuje do dzisiaj (Główny Zarząd Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej). Jedyną większą nowością była zmiana siedziby, znanej jako Akwarium. W 2006 GRU przeniósł się do nowoczesnego i ogromnego kompleksu o powierzchni ponad 70 tys. m kw., niedaleko od poprzedniej lokalizacji.

XXI wiek GRU stoi za szeregiem zabójstw i operacji dywersyjnych za granicą, przypisywanych zwłaszcza wyspecjalizowanej . W 2004 roku w Dosze jej agenci zabili w zamachu bombowym byłego prezydenta Czeczenii Zelimchana Jandarbijewa. Tej samej jednostce przypisuje się wybuchy w czeskim składzie amunicji w Vrběticach (2014), próbę otrucia bułgarskiego handlarza bronią Emiliana Gebrewa (2015) oraz użycie bojowego środka trującego nowiczok przeciwko zbiegłemu oficerowi GRU Siergiejowi Skripalowi w brytyjskim Salisbury (2018).

Odrębne piony GRU prowadzą operacje w cyberprzestrzeni. Jednostce 26165, znanej jako APT28, przypisano m.in. włamanie do Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej w USA (2016), atak na sztab wyborczy Emmanuela Macrona (2017) oraz na Bundestag (2015), a jednostce 74455 („Sandworm”) niszczące ataki, w tym NotPetya (2017) i wyłączenia ukraińskiej sieci energetycznej. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku GRU wspierało rosyjską kampanię wojskową operacjami cyberwywiadowczymi i rozpoznawczymi. Część operacji służby została zdemaskowana przez zachodnie służby i dziennikarzy śledczych – w 2018 roku kontrwywiad holenderski udaremnił operację jej oficerów wymierzoną w OPCW w Hadze i wydalił ich z kraju. Władze Rosji konsekwentnie zaprzeczają udziałowi w tych działaniach, przedstawiając stawiane zarzuty jako antyrosyjską propagandę.

Wątek polski Do 1989 roku W czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej radziecki wywiad wojskowy (Razwiedupr, następnie GRU) prowadził rozległą działalność na ziemiach polskich, budując agenturę i współdziałając z NKWD.

Współczesność Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę gwałtownie nasiliła się przypisywana rosyjskim służbom fala sabotażu i dywersji w Europie. Według międzynarodowego ośrodka analitycznego CSIS Polska stała się jej najczęstszym celem. Sprawcami byli najczęściej przypadkowi, jednorazowi wykonawcy – w tym imigranci – werbowani przez rosyjskojęzyczne komunikatory i opłacani w kryptowalutach, nakłaniani do podpaleń i drobnej dywersji, a nie zawodowi oficerowie wywiadu. Wielu takich wykonawców zatrzymała i postawiła przed sądami Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Szefowie Registrupr, Razwiedupr i GRU + Szefowie Registrupr, IV Zarządu Sztabu RKKA (Razwiedupr) i Głównego Zarządu Wywiadowczego – GRU Imię (lata życia) Początek służby Koniec służby 1 Siemion Aralow (1880–1969) 1918 1919 2 Siergiej Gusiew (1874–1933) 1919 1919 3 Jurij Piatakow (1890–1937) 1920 1920 4 Woldemar Aussem (1882 – po 1936) 1920 1920 5 Jan Lencman (1881–1939) 1920 1921 6 Arvid Seebot (1894–1934) 1921 1924 7 Jan Bierzin (1889–1938) 1924 1935 8 Siemion Uricki (1895–1938) 1935 1937 9 Jan Bierzin (1889–1938) 1937 1937 10 Aleksandr Nikonow (1893–1938) 1937 1937 11 Siemion Giendin (1902–1939) 1937 1938 12 Aleksandr Orłow (1898–1940) 1938 1939 13 Iwan Proskurow (1907–1941) 1939 1940 14 Filip Golikow (1900–1980) 1940 1941 15 Aleksiej Panfiłow (1898–1966) 1941 1942 16 Iwan Iliczow (1905–1983) 1942 1945 17 Fiodor F. Kuzniecow (1904–1979) 1945 1947 18 Nikołaj Trusow (1906–1985) 1947 1949 19 Matwiej Zacharow (1898–1972) 1949 1952 20 Michaił Szalin (1897–1970) 1952 1956 21 Iwan Sierow (1905–1990) 1958 1963 22 Piotr Iwaszutin (1909–2002) 1963 1987 23 Wladlen Michajłow (1925–2004) 1987 1991 24 Jewgienij Timochin (1938–2006) 1991 1992 25 Fiodor Ładygin (ur. 1937) 1992 1997 26 Walentin Korabielnikow (ur. 1946) 1997 kwiecień 200927 Aleksandr Szlachturow (ur. 1947)14 kwietnia 200926 grudnia 201128Igor Siergun (1957–2016)26 grudnia 20113 stycznia 201629Igor Korobow (1956–2018)styczeń 201621 listopada 201830Igor Kostiukow (ur. 1961)grudzień 2018obecnie

Struktura Dokładna struktura wewnętrzna GRU pozostaje niejawna, a publikowane schematy są rekonstrukcjami. Oficjalnie służba nosi nazwę Głównego Zarządu (ros. Gławnoje uprawlenije, GU) Sztabu Generalnego, choć powszechnie używa się dawnego skrótu GRU. Według raportu amerykańskiej służby badawczej Kongresu (Congressional Research Service) GRU dzieli się na kilkanaście zarządów o charakterze regionalnym (geograficznym) i funkcjonalnym, a zdolności w zakresie rozpoznania elektromagnetycznego i operacji cybernetycznych skupia VI Zarząd.

GRU podlega też ok. 25 tys. żołnierzy, w tym 10–12 tys. komandosów Specnazu zgrupowanych w brygadach sił specjalnych. Do najbardziej znanych jednostek operacyjnych należą jednostka 29155 (dywersja i zabójstwa) oraz cyberjednostki 26165 (APT28) i 74455 („Sandworm”).

Reorganizacje i podległość Radziecki (później rosyjski) wywiad wojskowy przechodził duże reorganizacje jeżeli chodzi o nazwę oraz podporządkowanie w hierarchii wojskowej, zwłaszcza w okresie II wojny światowej i latach następnych. Mimo iż potocznie nazywano GRU Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije, nazwy tej używano dopiero od lutego 1942 roku. Radziecki wywiad wojskowy od 1941 do 1947 roku występował jako:

ros.transkrypcjaskrót.pol.Data funkcjonowaniaГлавное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii GRU GSz KA Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej II/X 1941Главное Разведывательное Управление Красной Армии Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Krasnoj Armii GRU KA Główny Zarząd Wywiadowczy Armii Czerwonej X 1942 – 6 1945Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii GRU GSz KA Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej VI 1945-1946Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba GRU GSz Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego (jako 2 Zarząd GSz) 1946-1947Разведывательно-диверсионная служба Razwiedywatielno-diwiersionnaja służba RDS Służba Wywiadowczo-Dywersyjna IX 1947-1949 W okresie od IX 1947 do I 1949 GRU wchodził w skład Komitetu Informacji przy Radzie Ministrów ZSRR, w tym czasie funkcjonowała także niewielka specjalistyczna Służba Wywiadowczo-Dywersyjna Ministerstwa Sił Zbrojnych ZSRR.

Znani oficerowie i agenci Wśród oficerów radzieckiego wywiadu wojskowego, którzy przeszli na stronę służb zachodnich, byli m.in. Oleg Pieńkowski, Dmitrij Polakow, Piotr Popow i Władimir Rezun. Do najsłynniejszych agentów Razwiedupru i GRU należeli Richard Sorge oraz Leopold Trepper, kierownik siatki Czerwonej Orkiestry.

W kulturze Na podstawie autobiograficznej powieści Wiktora Suworowa Akwarium powstał polsko-niemiecko-ukraiński miniserial Akwarium, czyli samotność szpiega (1999) w reżyserii Antoniego Krauzego.

Zobacz też Registrupr Amtorg

Przypisy

Bibliografia Archiwum IPN, IPN 01538/9, Raport CIA: Wywiad radziecki – KGB i GRU, październik 1984. Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939–1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002. Guido Knopp: Elita Szpiegów (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu) Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2004. M. Malinowski: Soviet Military Intelligence in NYC 1985-1991, New York Post 2001. Norman Polmar, Thomas B. Allen: Spy Book: The Encyclopedia of Espionage, 1997. Wiktor Suworow: GRU – radziecki wywiad wojskowy, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, . Wiktor Suworow: Akwarium, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, . Pierre de Villemarest: GRU, Radziecki super wywiad, Wydawnictwo Editions Spotkania, Warszawa 1992, przekład Maria Żukowska.

Linki zewnętrzne GRU – wywiad z Wiktorem Suworow na temat związków GRU i WSI Dane ze strony FAS (ang.) Dane ze strony Global Security (ang.) (ros.) Instrukcja pozyskiwania agentów z Free Russia (ang.)

Kategoria:Radzieckie służby specjalne Kategoria:Rosyjskie służby specjalne Kategoria:Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej Kategoria:Wojskowe służby specjalne