Morfem – najmniejsza grupa fonemów, która niesie ze sobą określone znaczenie i której nie można podzielić na mniejsze jednostki znaczeniowe. Jest elementarną jednostką morfologii, jednym z uniwersaliów językowych. Najważniejszym, głównym morfemem jest rdzeń.
Morfemy mają często kilka postaci fonetycznych (wariantów) – tzw. allomorfów.
Klasyfikacja morfemów Przy klasyfikacji morfemów bierze się zazwyczaj pod uwagę dwa kryteria: funkcję oraz łączliwość. Funkcje morfemów są dwojakie – funkcja semantyczna oznacza odniesienie do zjawisk pozajęzykowych, do świata rzeczywistego, funkcja syntaktyczna zaś polega na sygnalizowaniu relacji wewnątrztekstowych (np. w zdaniu Idę szerokim chodnikiem morfem im sygnalizuje syntaktyczną podrzędność względem rzeczownika). Drugie z kryteriów podziału – łączliwość – dzieli morfemy na występujące samodzielnie (np. tu, dziś, tam) oraz związane (kot-, pies-).
Można wyróżnić trzy odrębne typy morfemów: morfemy leksykalne (rdzenne), samodzielne lub związane, obecne w każdym leksemie, o dominującej funkcji semantycznej, które odsyłają do świata pozajęzykowego, pełniąc funkcję referencjalną (np. kot-, pies-/ps-), morfemy słowotwórcze, niesamodzielne, o dominującej funkcji semantycznej, współtworzące leksemy pochodne, do tej grupy zaliczamy prefiksy (np. za- w zanieść), interfiksy (np. -o- w parowóz) oraz sufiksy (np. -ek w kotek), morfemy fleksyjne (gramatyczne), niesamodzielne, o dominującej funkcji syntaktycznej, tworzące konstrukcje regularne, sygnalizujące podrzędność syntaktyczną (np. -em w kotem sygnalizuje, że nastąpiła konotacja rzeczownika w narzędniku). Istnieją też tzw. morfemy zerowe – nieprzedstawiające sobą żadnego dźwięku.
Przykład struktury morfemowej Robotnicy idą do fabryki morfem robot – oznaczający pracę; morfem nic – allomorf morfemu nik oznaczającego wykonawcę czynności; morfem y – mianownik liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, wymusił on wybór formy nic zamiast nik; morfem id – oznaczający poruszanie się; morfem ą – trzecia osoba, liczba mnoga, czas teraźniejszy; morfem do – kierunek ruchu; morfem fabryk – fabryka; morfem i – dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego.
Przykłady podziału wyrazów na morfemy 1. dom, domek, domeczek
dom – ø : dom – ek – ø : dom – ecz- ek – ø (gdzie ø oznacza zero morfologiczne) morfemy leksykalne: dom morfemy słowotwórcze: -ek, -ecz morfemy fleksyjne: ø alternacja: k : č
2. głowa, główka
głow – a : głów – k – a morfemy leksykalne: głow, głów morfemy słowotwórcze: -k- morfemy fleksyjne: -a alternacja: o : ó
3. mózgu, móżdżek
mózg – u : móżdż – ek – ø morfemy leksykalne: mózg, móżdż morfemy słowotwórcze: -ek morfemy fleksyjne: -u, ø alternacja: g : dż
4. napisała
na – pis – a – ł – a morfemy leksykalne: pis morfemy słowotwórcze: na- morfemy fleksyjne: -a flektywy – przyrostek tematu czasu przeszłego: -a- morfem czasu przeszłego: -ł-
Zobacz też
rdzeń fonem flektyw leksem wyraz
Bibliografia
Kategoria:Gramatyka