Katar sienny, alergiczny nieżyt nosa, ANN – alergiczne lub sezonowe zapalenie błony śluzowej nosa, definiowane jako objawowe zapalenie błony śluzowej nosa wywołane reakcją IgE-zależną. Wskutek reakcji organizmu na alergen (głównie pyłki roślin) immunoglobuliny dróg oddechowych powodują uwalnianie drażniącej błonę śluzową nosa histaminy przez mastocyty i bazofile. Odnośnie do kataru siennego używa się też pojęcia pyłkowica, które obejmuje alergiczne lub sezonowe zapalenie błony śluzowej nosa i spojówek wraz z dolegliwościami towarzyszącymi, jak napady astmy oskrzelowej, alergiczne reakcje skóry lub układu pokarmowego. Innymi funkcjonującymi w obiegu określeniami schorzenia są: alergia pyłkowa, gorączka sienna, uczulenie sienne. Alergiczny nieżyt nosa występuje zarówno u niemowląt, jak i u dzieci starszych. Towarzyszy astmie u 50–70%A. Słowińska: Alergie układu oddechowego – katar sienny. Standardy leczenia, leczenie komplementarne. „Medycyna Rodzinna” 2003, nr 2, s. 80. pacjentów, a jego występowanie w populacji ogólnej ocenia się na 5–15%. Nieżyt pyłkowy nosa ujawnia się pomiędzy 7 a 14 rokiem życia. Do 6 roku życia istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia astmy, po 6 roku życia występuje głównie ryzyko rozwoju alergicznego nieżytu nosa.
Klasyfikacja Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje schorzenia – czynnikiem różnicującym jest czas utrzymywania się objawów: okresowy nieżyt nosa (sezonowy, ostry, okazjonalny) – objawy występują przez mniej niż 4 dni w tygodniu lub krócej niż 4 tygodnie; pojawiają się sezonowo, najczęściej w okresie pylenia drzew i traw. Dokładny czas występowania objawów jest zależny od rodzaju alergenu, na który uczulony jest pacjent. przewlekły nieżyt nosa (całoroczny, przetrwały, długotrwały) – objawy występują przez więcej niż 4 dni w tygodniu i utrzymują się ponad 4 tygodnie; często katar utrzymuje się w ciągu całego roku. Najczęściej powodowany przez roztocza kurzu domowego .
Miejscowy alergiczny nieżyt nosa Miejscowy alergiczny nieżyt nosa (local allergic rhinitis, LAR) to specyficzny fenotyp kliniczny nieżytu nosa. Jego objawy są podobne do objawów alergicznego nieżytu nosa, przy czym towarzyszy mu miejscowa reakcja zapalna wywołana przez limfocyty Th2 oraz wytwarzanie przeciwciał IgE specyficznych dla alergenów w błonie śluzowej nosa. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy miejscowy alergiczny nieżyt nosa nie może być traktowany jako wczesna manifestacja klasycznego alergicznego nieżytu nosa.
Za złoty standard w rozpoznawaniu LAR uznaje się połączenie szczegółowego wywiadu medycznego oraz donosowej próby prowokacyjnej z alergenem (NAPT). Diagnostyka rozpoczyna się od analizy objawów klinicznych, takich jak kichanie, świąd, wodnista wydzielina i blokada nosa trwająca powyżej godziny dziennie, przy czym istotne jest ustalenie związku tych dolegliwości z ekspozycją na konkretne alergeny oraz uwzględnienie rodzinnej historii atopii. Kluczowym elementem różnicującym z klasycznym alergicznym nieżytem nosa jest wykluczenie atopii systemowej, co potwierdza się poprzez uzyskanie ujemnych wyników punktowych testów skórnych (SPT) oraz ujemnych wyników oznaczeń swoistych przeciwciał IgE w surowicy. Dodatkowo, w celu wykluczenia zmian strukturalnych, takich jak skrzywienie przegrody nosa, diagnostykę uzupełnia się o badania dodatkowe, takie jak rynoskopia przednia oraz badanie endoskopowe nosa i nosogardła. Próba prowokacyjna z alergenem polega na kontrolowanym podaniu alergenu bezpośrednio na błonę śluzową nosa, co pozwala na odtworzenie naturalnej reakcji organizmu. Wynik próby uznaje się za dodatni, gdy dojdzie do obiektywnego spadku przepływu powietrza przez nos o co najmniej 40% (mierzonego metodami rynomanometrii, PIF lub rynometrii akustycznej) oraz gdy pacjent zadeklaruje nasilenie objawów na poziomie minimum 55 mm w skali VAS. Metodę alternatywną, stosowaną zwłaszcza w przypadku przeciwwskazań do NAPT, stanowi test aktywacji bazofilów (BAT).
Objawy wielokrotne kichnięcia obfita wydzielina z nosa (wodnista lub wodnistośluzowa) świąd w nosie zatkanie nosa (jedno- lub obustronne) alergiczne zapalenie spojówek objawiające się zaczerwienieniem, łzawieniem, światłowstrętem oraz świądem oczu ból głowy zaburzenia snu problemy z koncentracją ogólne przemęczenie w mniejszej liczbie przypadków występują objawy ze strony oskrzeli oraz napady astmatyczne Objawy te występują u alergików, przeważnie w okresie kwitnienia roślin (od lutego do sierpnia), gdyż okresy pylenia roślin mają bezpośredni wpływ na sezonowość występowania objawów. Sezony pylenia roślin są dostępne w opracowywanych przez stacje monitoringu aerobiologicznego kalendarzach pylenia roślin.
Objawy alergicznego nieżytu nosa zależą od jego postaci. W przypadkach ostrych, zależnych od sezonowego działania alergenu, objawy pojawiają się nagle (zatkanie nosa, wodnisty wyciek, kichanie, bólów głowy, niekiedy wysoka ciepłota). W innych postaciach objawy zazwyczaj są mniej nagłe, przy czym niedrożność nosa i wyciek mogą okresowo nasilać się lub utrzymywać jednostajnie przez dłuższy czas. Symptomy tego schorzenia bywają sprzężone z upośledzeniem słuchu spowodowanym obrzękiem ujść gardłowych trąbek Eustachiusza (trąbka słuchowa) oraz niekiedy z objawami ze strony zatok przynosowych. W badaniu przedmiotowym, wziernikowanie jam nosowych wykazuje zazwyczaj błonę śluzową bladoróżową lub bladosiną, obrzękniętą, wodnistą, błyszczącą, pokrytą przezroczystą wydzieliną śluzową. Niekiedy u starszych dzieci w okresie pokwitania stwierdzić można obecność polipów. Zdjęcia rentgenowskie zatok przynosowych u dzieci z alergicznym nieżytem błony śluzowej nosa przedstawiają różnorodny obraz. Występuje różnej intensywności zacienienie zatok: całkowite, częściowe lub obwodowe (okrężne). Niekiedy można też stwierdzić widoczny na zdjęciu płyn lub cień odpowiadający tworom polipowatym bądź ropnie.
Wydzielina z nosa w przypadku kataru alergicznego często utrzymuje się tygodniami, miesiącami, a nawet trwa cały rok. Jeśli początkowo wodnista i przejrzysta wydzielina z czasem gęstnieje i mętnieje oraz nabiera żółtawego lub zielonkawego koloru, mamy do czynienia z katarem infekcyjnym związanym z przeziębieniem. Trwa on zwykle tydzień lub dwa, a następnie ustępuje.
Sezonowy alergiczny nieżyt nosa jest jedną z najczęściej występujących chorób w krajach wysokorozwiniętych. Wpływa ona na obniżenie jakości życia ze względu na objawy ze strony układu oddechowego i narządu wzroku, jak też zaburzenia snu, ogólne przemęczenie, czy problemy z koncentracją.
Przyczyny Błona śluzowa nosa podlega ciągłym wpływom zarówno bodźców zewnętrznych (bakterie, wirusy, alergeny, czynniki drażniące, zmiany temperatury ciśnienia i wilgotności), jak i wewnętrznych (hormonalnych, neurogennych). Odpowiedzią na działające bodźce jest przekrwienie, obrzęk i wzmożone wydzielanie z błony śluzowej nosa. Dzięki zdolnościom adaptacyjno-regulacyjnym procesy te przebiegają u osób zdrowych praktycznie bezobjawowo. Natomiast u osób nadwrażliwych, błona śluzowa nosa reaguje niekiedy tak silnie, że utrudnia prowadzenie normalnego trybu życia. Spowodowane jest to znaczną liczbą czynników, które jednocześnie oddziałują na błonę śluzową nosa. Każdy z nich może wywołać reakcję ze strony błony śluzowej nosa na drodze różnych mechanizmów (zapalnych, immunologicznych, odruchowych), często ze sobą współistniejących.
Powstanie kataru siennego uwarunkowane jest dwoma czynnikami: predyspozycją genetyczną, a także kontaktami z alergenem, inicjującym objawy chorobowe. Czynnikami etiologicznymi są najczęściej alergeny wziewne. Uczulenie sienne jest wywoływane w przeważającej liczbie przypadków przez pyłki roślinne. Pozostałymi alergenami mogą być roztocze, spory pleśniowe, pierze, sierść zwierząt, ale też alergeny pokarmowe, lateks, zanieczyszczenia powietrza czy leki. Procesy patofizjologiczne prowadzące do powstania ANN są złożone i nie do końca wyjaśnione. Patomechanizm alergicznego nieżytu nosa polega głównie na kontakcie alergenu z komórkami tucznymi, które występują w błonie śluzowej. Komórki te posiadają na swojej powierzchni przeciwciała: immunoglobuliny E (IgE). W chwili kontaktu z alergenem ulegają one aktywacji i wydzielają zawarte w komórkach przekaźniki, a także czynne biologicznie substancje (prostaglandyny, leukotrieny). Uwolnione przekaźniki powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych, zwiększając ich przepustowość, oraz pobudzają gruczoły śluzowe do wydzielania dużej ilości śluzu.
Największe znaczenie dla rozwoju typowych objawów ANN ma histamina: działając za pośrednictwem receptora H1, jest odpowiedzialna (sama lub wspólnie z innymi mediatorami) za pojawienie się świądu, kichania, produkcji obfitej ilości surowiczej wydzieliny. Objawy te pojawiają się szybko, zwykle w ciągu kilku minut od momentu ekspozycji na alergen. Inne mediatory pochodzące z mastocytów, szczególnie czynnik aktywujący płytki i leukotrieny, powodują rozwój późnej (zapalnej) fazy, w tym pojawiania się obrzęku błony śluzowej z upośledzeniem drożności i blokadą nosaO. Wojas, B. Samoliński: Alergiczny nieżyt nosa [w:] „Alergia, Choroby Alergiczne, Astma”, pod red. A.M. Fal, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, s. 256..
Patogeneza W przebiegu alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa można wyróżnić kilka faz: powstanie swoistych przeciwciał IgE przeciwko alergenom, na które chory jest uczulony (faza uczulenia organizmu) uwolnienie mediatorów zapalenia i czynników chemotaktycznych z komórek tucznych pod wpływem reakcji alergenu, ze swoistym przeciwciałem klasy IgE związanym z receptorem na komórce tucznej (faza wczesnych objawów klinicznych) napływ komórek (kwasochłonnych, limfocytów T, zasadochłonnych) odpowiedzialnych za dalszy rozwój zapalenia do miejsca reakcji alergicznej (faza późnych objawów klinicznych) integracja różnych mediatorów z komórkami zapalnymi i integracja napływających komórek ze środowiskiem narządu, w którym zachodzi alergiczna reakcja zapalna ustępowanie zmian oraz gojenie – najmniej poznana faza całego procesuSalomon, Berg, Martin, Villee: Biologia (ryc. 43-15), MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996..
Powikłania zwiększenie objawów alergicznych rozwój astmy oskrzelowej osłabienie odporności śluzówki nosa (predysponujące do zachorowania na katar o podłożu bakteryjnym lub wirusowym)
Leczenie Nieleczony katar sienny nie tylko obniża jakość życia, ale także ma tendencję do nasilania się, a jego konsekwencją mogą być groźne dla życia choroby. Poważnym zagrożeniem jest progresja objawów chorobowych, tak zwany marsz alergiczny, który może prowadzić do astmy oskrzelowej. Celem leczenia alergicznego nieżytu nosa jest redukowanie dokuczliwych objawów alergicznych, zaburzeń snu i poczucia ogólnego rozbicia oraz powrót do codziennej aktywności społecznej. Postępowanie terapeutyczne u chorych na alergiczny nieżyt nosa obejmuje różne formy leczenia, w tym leczenie farmakologiczne. Diagnostyce alergii służą testy alergiczne (najczęściej skórne punktowe). Pozwalają one na rozpoznanie alergenów, które wywołują reakcję uczuleniową. Równie istotny jest wywiad z pacjentem, podczas którego można stwierdzić zależność między zaobserwowanymi objawami nosowymi a alergenem je wywołującym. Chorym z rozpoznaniem alergicznego nieżytu nosa zleca się również wykonanie badań w kierunku wykluczenia astmy, ponieważ stosunkowo często choroby te współistnieją.