Świerzbnica (Knautia L.) – rodzaj roślin w zależności od ujęcia zaliczany do rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae lub szczeciowatych Dipsacaceae. Obejmuje około 60 gatunków. Rośliny te występują głównie w Europie, gdzie rośnie 48 gatunków (centrum zróżnicowania rodzaju jest Półwysep Bałkański), poza tym w pozostałej części basenu Morza Śródziemnego, na wschodzie sięgając po Syrię i Kaukaz. W Polsce występują dziko trzy gatunki: świerzbnica karpacka K. kitaibelii, świerzbnica leśna K. dipsacifolia i świerzbnica polna K. arvensis. Na ogół rośliny z tego rodzaju rosną na łąkach, murawach i w widnych lasach. Kwiaty zapylane są przez pszczoły, motyle i muchówki. Nasiona roznoszą mrówki, ponieważ zaopatrzone są one w ciałko tłuszczowe.
Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne.
Morfologia thumb|Świerzbnica macedońska thumb|Knautia illyrica Pokrój Byliny, rośliny dwuletnie i jednoroczne o pędach osiągających do 50 cm wysokości. Liście Tworzą przyziemną rozetę. Poza tym ulistnienie na pędzie nakrzyżległe. Dolne liście zwykle całobrzegie lub ząbkowane, górne klapowane pierzasto. Kwiaty Obupłciowe lub żeńskie (czasem tylko takie) zebrane są w spłaszczone koszyczki wsparte krótkimi i miękkimi listkami okrywy. Kwiaty brzeżne są większe od umieszczonych wewnątrz kwiatostanu. Kielich składa się z 8 lub większej liczby ości. Korona niebieskofioletowa, różowa, biała lub żółta powstaje w wyniku zrośnięcia czterech płatków, u dołu tworzących krótką rurkę, o łatkach zaokrąglonych. Pręciki cztery. Zalążnia dolna, jednokomorowa, z jednym zalążkiem. Szyjka słupka pojedyncza. Owoce Niełupki zwieńczone ośmioma lub większą liczbą (do 16) ośćmi trwałego kielicha.
Systematyka Rodzaj tradycyjnie zaliczany był do rodziny szczeciowatych Dipsacaceae. Rodzina ta od systemu APG II z 2003 włączana jest w randze podrodziny Dipsacoideae Eaton do rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae (opcjonalnie, a od systemu APG III z 2009 już zupełnie). W obrębie podrodziny tworzy monotypowe plemię Knautieae Tiegh. (1909). W obrębie rodzaju wyróżniane są trzy sekcje: Knautia (dwa gatunki – K. orientalis i K. degenii), Trichera (Schrad.) DC. (co najmniej 50 gatunków) i Tricheroides DC. (dwa gatunki – K. integrifolia i K. byzantina).
Wykaz gatunków Knautia adriatica Ehrend. Knautia albanica Briq. Knautia × alleizettei Chass. & Szabó Knautia ambigua Boiss. & Orph. Knautia arvensis (L.) Coult. – świerzbnica polna Knautia arvernensis (Briq.) Szabó Knautia baldensis A.Kern. ex Borbás Knautia basaltica Chass. & Szabó Knautia byzantina Fritsch Knautia calycina (C.Presl) Guss. Knautia carinthiaca Ehrend. Knautia caroli-rechingeri Micevski Knautia × chassagnei Szabó Knautia clementii (Beck) Ehrenb. Knautia collina (Gaudin) Jord. Knautia dalmatica Beck Knautia degenii Borbás Knautia dinarica (Murb.) Borbás Knautia dipsacifolia Kreutzer – świerzbnica leśna Knautia × dobrogensis Prodan Knautia drymeia Heuff. – świerzbnica dębinowa Knautia fleischmannii (Hladnik ex Rchb.) Beck Knautia foreziensis Chass. & Szabó Knautia godetii Reut. Knautia goecmenii Yıldırım Knautia gussonei Szabó Knautia illyrica Beck Knautia integrifolia (Honck. ex L.) Bertol. Knautia × intercedens Beck Knautia involucrata Sommier & Levier Knautia kitaibelii (Schult.) Borbás – świerzbnica karpacka, ś. Kitaibela Knautia lebrunii J.Prudhomme Knautia legionensis (Lag.) DC. Knautia × leucantha Schur Knautia longifolia (Waldst. & Kit.) W.D.J.Koch Knautia lucana Lacaita & Szabó Knautia macedonica Griseb. – świerzbnica macedońska Knautia magnifica Boiss. & Orph. Knautia mauritanica Pomel Knautia mollis Jord. Knautia nevadensis (M.Winkl. ex Szabó) Szabó Knautia × norica Ehrend. Knautia numantina (Pau) Devesa, Ortega Oliv. & J.López Knautia × oecsemensis Nyár. Knautia orientalis L. Knautia pancicii Szabó Knautia pectinata Ehrend. Knautia persicina A.Kern. Knautia × posoniensis Degen Knautia ressmannii (Pacher) Borbás Knautia rupicola (Willk.) Font Quer Knautia salvadoris Sennen ex Szabó Knautia × sambucifolia (Godet) Briq. Knautia sarajevensis (Beck) Szabó – świerzbnica sarajewska Knautia shepardii Post & Beauverd Knautia slovaca Štěpánek Knautia × speciosa Schur Knautia subcanescens Jord. Knautia subscaposa Boiss. & Reut. Knautia tatarica (L.) Szabó – świerzbnica tatarska Knautia transalpina (Christ ex Gremli) Briq. Knautia travnicensis (Beck) Szabó Knautia × ujhelyii Jáv. Knautia velebitica Szabó Knautia velutina Briq. Knautia visianii Szabó
Przypisy
Kategoria:Przewiertniowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza