Raróg (zwyczajny) (Falco cherrug) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae). Zagrożony wyginięciem.

Występowanie To gatunek południowy. Zamieszkuje tereny od południowo-wschodniej i środkowej Europy na wschód po Azję Środkową, południową Syberię i północne Chiny, ponadto Himalaje i Tybet. Lasy nad Dunajem w głębi Austrii są najbardziej na zachód wysuniętym miejscem lęgowisk, gdzie pojawia się w koloniach czapli lub kormoranów. Wędrowny (z wyjątkiem ptaków z południa zasięgu), zimuje na południu Europy oraz od Bliskiego Wschodu przez północne Indie po środkowe Chiny. Rzadko bywa też stwierdzany (na zimowiskach lub przelotach) w północnej Afryce, pasie Sahelu (na południe od Sahary) oraz we wschodniej Afryce – od Sudanu, Erytrei i Etiopii po Kenię i Tanzanię. W zachodniej części zimowisk współwystępuje z rarogiem górskim.

Do Polski regularnie zalatuje. W 1998 roku odnotowano jeden lęg na Opolszczyźnie, jednak w 2023 roku Komisja Faunistyczna uznała ten lęg za wysoce wątpliwy. W 2018 roku stwierdzono nieudaną próbę lęgu na kominie rafinerii w Płocku (złożone jaja były niezalężone). Do 2021 roku odnotowano 165 stwierdzeń, łącznie obserwowano 173 osobniki. Spotykano je o każdej porze roku. Co rok widuje się koczujące rarogi, prawie zawsze pojedynczo.

Charakterystyka thumb|left|Sylwetka thumb|right|Obie płci raroga są identycznie ubarwione, różnią się głównie rozmiarem Cechy gatunku Obie płci ubarwione jednakowo, ale samica jest większa od samca. Upierzenie na grzbiecie i skrzydłach szarobrązowe z płowordzawymi brzegami piór. Na ogonie brązowe, poprzeczne pręgi. Głowa biała z podłużnymi brunatnymi pasami, z wąskim słabo zaznaczonym „wąsem” i brwią oraz rdzawym nalotem. Spód ciała jasny, obficie podłużnie brązowo kreskowany. Pręgi te zlewają się na bokach brzucha. Oczy brązowe, dziób szary. Woskówka na dziobie i nogi starych ptaków żółte, u młodych do pierwszego roku życia szaroniebieskie.

Lot niezbyt szybki, często krąży na poziomo rozłożonych skrzydłach. Jest nieco większy od sokoła wędrownego (ma bardziej masywną sylwetkę i dłuższy ogon) i raroga górskiego (z którym można go pomylić), ale mniejszy od białozora. Poza okresem lęgowym żyje samotnie.

Wymiary średnie długość ciała z dziobem i ogonem ok. 45–59 cm rozpiętość skrzydeł 105–130 cm długość ogona 18,5–23,5 cm

Masa ciała samiec ok. 700–900 g samica ok. 1000–1300 g

Biotop Rozległe równiny z kępami drzew, naturalne stepy, łąki i półpustynie, tereny skaliste i rolnicze. Występuje też na obszarach graniczących z wysokopiennymi lasami, często w pasmach wzgórz.

Pod względem występowania na danym terenie liczy się nie tyle biotop, co obecność na nim odpowiedniej ilości ptaków.

Okres lęgowy Toki Te same ptaki mogą przez więcej niż jeden sezon lęgowy tworzyć pary. Możliwe, że pozostają sobie wierne całe życie. W ciągu roku wyprowadzają jeden lęg. Gniazdo Głównie na wysokim drzewie, a tam gdzie ich brakuje – pośród skał na nagich półkach lub na gołej ziemi. W przypadku gołych skał uparcie trzyma się wybranego stanowiska. thumb|Jajo z kolekcji muzealnej Podobnie jak inne sokoły nie mają w zwyczaju same budować własnych konstrukcji lęgowych. Zajmują przeważnie stare gniazda myszołowów, orłów, sępów, kruków, czapli siwej lub bociana białego. Jeśli są akurat już zajęte, z braku innych miejsc przepędza ich właścicieli. Potrafi odgonić nawet orła cesarskiego czy bielika. Co ciekawe ptakiem, który potrafi po przylocie wiosną odgonić raroga z zajętego lęgowiska, jest bocian. Lancetowaty dziób przybysza z Afryki jest zwykle skutecznym narzędziem do tego celu. Drapieżnik zwykle jednak zajmuje puste gniazda, które nie uległy zniszczeniu przez zimę. Może zasiedlać budki lęgowe.

Korzystną lokalizacją konstrukcji lęgowej są kolonie czapli i gawronów, gdyż zapewnia ona łatwy dostęp do pożywienia.

Jaja Przeważnie 3–4 beżowe jaja, składane na przełomie kwietnia i maja, obficie nakrapiane brązowymi plamami.

Wysiadywanie, wychowywanie młodych Jaja wysiadują oboje rodzice 28–30 dni. Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 40–45 dniach. Pierwsze lęgi rarogi odbywają w wieku 2 lat.

Pożywienie Poluje głównie na gryzonie, zwłaszcza susły, i inne małe ssaki jak zające, króliki oraz na średniej wielkości ptaki – kuropatwy, cietrzewie, pardwy, kaczki, ale też dzikie gęsi i łabędzie. Chwyta też chrząszcze, żaby i jaszczurki.

To wszechstronny myśliwy. Może atakować ofiarę z niskiego lotu tuż nad ziemią. Ssaki łapie na ziemi. Potrafi wykorzystać w łowach lot nurkowy, efekt zaskoczenia lub powietrzny pościg.

thumb|Oswojony raróg Znaczenie w sokolnictwie Rarogi są wykorzystywane w sokolnictwie. Dawniej ceniono jego zalety myśliwskie równie jak białozora, a nawet bardziej, gdyż był bardziej wszechstronny i uderzał zarówno na ptactwo w locie, jak i większą od siebie zwierzynę naziemną. Rarogiem polowano przez cały rok poza okresem pierzenia się. Najprawdopodobniej jego polska nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa: rarus – rzadki. W jego dawnych nazwach – raróg polak, sokół podolski, sokół polski – znaleźć można określenia mające bezpośredni związek z Polską.

Status zagrożenia i ochrona Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje raroga za gatunek zagrożony wyginięciem (EN, Endangered). Powodem takiej oceny jest gwałtowny spadek światowej populacji, który w latach 2002–2021 oszacowano na blisko 45%. W 2014 roku całkowite światowe zasoby populacyjne raroga oceniono na 6100 do 14 900 par lęgowych (nie wliczając osobników młodocianych). thumb|Biała krzyżówka raroga z białozorem Do najważniejszych czynników zagrażających przetrwaniu gatunku zalicza się odławianie głównie młodych ptaków na potrzeby sokolnictwa (na początku XXI wieku szacowane na 6825–8400 osobników rocznie), degradację siedlisk oraz zanieczyszczenie środowiska środkami chemicznymi stosowanymi w rolnictwie. Dodatkowym zagrożeniem jest możliwość hybrydyzacji dziko żyjących ptaków z mieszańcowymi okazami zbiegłymi z hodowli.

W Polsce raróg jest objęty ścisłą ochroną gatunkową, dodatkowo obowiązuje zakaz fotografowania, filmowania lub obserwacji, mogących powodować płoszenie lub niepokojenieRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Ewentualne miejsca rozrodu podlegają ochronie strefowej.

Podgatunki Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wyróżnia cztery podgatunki F. cherrug: F. c. cherrug J.E. Gray, 1834 – środkowa Europa do południowo-środkowej Syberii i północnego Kazachstanu F. c. coatsi Dementiev, 1945 – środkowa Azja do południowej Syberii i północnych Chin F. c. hendersoni Hume, 1871 – zachodni, południowy Kazachstan i Uzbekistan F. c. milvipes Jerdon, 1871 – Himalaje do Tybetu.

Zobacz też

ptaki Polski

Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Sokołowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1834 roku Kategoria:Taksony opisane przez Johna Edwarda Graya