thumb|Pomnik K. Marcinkowskiego przed ZSO nr 1 w Poznaniu thumb|Pomnik K. Marcinkowskiego na Alejach Marcinkowskiego w Poznaniu, autor – Stanisław Radwański thumb|Tablica pamiątkowa poświęcona K. Marcinkowskiemu przed szpitalem jego imienia w Gostyniu Karol Marcinkowski (ur. 23 czerwca 1800 w Poznaniu, zm. 6 listopada 1846 w Dąbrówce Ludomskiej) – polski lekarz, społecznik, filantrop, uczestnik powstania listopadowego, kawaler Orderu Virtuti Militari, inicjator budowy hotelu Bazar w Poznaniu.
Życiorys Urodził się 23 czerwca 1800 roku na Świętym Wojciechu w Poznaniu. W 1817 zdał maturę w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, po czym wyjechał do Berlina, aby studiować medycynę na miejscowym uniwersytecie. W okresie studiów należał do tajnej organizacji „Polonia”, która głosiła hasła republikańskie i utylitarystyczne. Gdy stowarzyszenie zostało wykryte, Marcinkowskiego aresztowano i skazano na karę więzienia, którą w latach 1822–1823 odbył w Twierdzy Wisłoujście. Po zwolnieniu zakończył studia i uzyskał dyplom doktora medycyny i chirurgii (1823).
Następnie powrócił do Poznania, gdzie pracował jednocześnie w szpitalu miejskim i prowadził prywatną praktykę z zakresu chirurgii i ginekologii.
8 grudnia 1830 przybył do Warszawy, aby wziąć udział w powstaniu listopadowym. Najpierw służył w kawalerii w 2 Pułku Strzelców Konnych, jako zwykły żołnierz. W krótkim czasie awansował na stopień wachmistrza, a od 6 lutego 1831 został mianowany podporucznikiem. W marcu 1831 otrzymał przydział do służby zdrowia, gdzie był lekarzem sztabowym. Następnie trafił do oddziału dowodzonego przez gen. Dezyderego Chłapowskiego, który wysłano na Litwę. 16 marca 1831, za udział w bitwie o Olszynkę Grochowską, został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari nr 860.
Po kapitulacji został internowany w Prusach Wschodnich, gdzie brał udział w zwalczaniu epidemii cholery w Kłajpedzie.
Stamtąd uciekł na zachód, najpierw do Wielkiej Brytanii, a później do Francji. Podczas tego pobytu spotykał się zarówno z popowstańczą emigracją, jak i tamtejszymi środowiskami medycznymi, pogłębiając swoją wiedzę, a jednocześnie uchodząc za autorytet w dziedzinie walki z cholerą (w 1833 Francuska Akademia Nauk przyznała mu złoty medal za rozprawę o cholerze).
W 1834 postanowił wrócić do kraju, jednak po przekroczeniu granicy Prus został aresztowany i skazany na pobyt w twierdzy w Świdnicy za udział w powstaniu.
Zwolniono go dopiero w 1837 w wyniku starań mieszkańców i władz Poznania (zarówno polskich, jak i niemieckich), w którym wybuchła wówczas epidemia cholery. Od tego momentu oprócz praktyki lekarskiej i działalności filantropijnej (ubogich leczył bezpłatnie, często sam kupując im leki) zaangażował się w pracę na rzecz społeczeństwa. Do najbardziej znanych jego działań należy inicjatywa powołania Spółki Akcyjnej Bazar w 1838 czy założenie Poznańskiego Towarzystwa Pomocy Naukowej w 1841 (stanął również na czele jego zarządu), którego zadaniem było pogłębianie polskiego dorobku naukowego i pomoc w edukacji ubogiej młodzieży w myśl jego słów: „Wychowanie nasze jest to dług zaciągniony u ogółu, z czego się w swym czasie wypłacać winniśmy”. W ciągu blisko stu lat działalności z pomocy Towarzystwa skorzystało 6,5 tysiąca stypendystów, z których uformowały się szeregi poznańskiej i wielkopolskiej inteligencjiWielkopolska ciekawie. Karol Marcinkowski i „pruski porządek” [dostęp 2020-03-07]..
Był radnym miejskim, który starał się o powstanie stałego polskiego teatru miejskiego. Zajmował się również problemem poprawy sytuacji materialnej i zdrowotnej biedoty miejskiej. W ostatnich latach życia otoczony był powszechnym szacunkiem zarówno ze strony władz, jak i rodaków, nazywających go „Naszym Doktorem” lub „Doktorem Marcinem”.
Jego doświadczenia powstańcze, liberalne poglądy oraz wpływ takich osób jak Hipolit Cegielski czy Dezydery Chłapowski sprawiły, że stał się orędownikiem pracy organicznej i walki o wolność metodami politycznymi i ekonomicznymi, będąc pierwszym z długiego szeregu wielkopolskich organiczników realizujących ideały pozytywistyczne.
Zmarł na gruźlicę w 1846 r. W jego pogrzebie wzięło udział około 20 000 osób, co było sprzeczne z jego testamentem. Pierwszy raz pogrzebano go na cmentarzu parafialnym św. Marcina (staromarcińskim) w Poznaniu, w pobliżu drogi dojazdowej do mostu dworcowego. W 1910 r. jego zwłoki zostały ekshumowane z powodu budowy wiaduktu kolejowego. Trzeci pochówek miał miejsce 10 czerwca 1923 r., kiedy to zwłoki przeniesiono na Poznańską Skałkę.
Upamiętnienie Instytucje i miejsca imienia Karola Marcinkowskiego Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu; Szpital Uniwersytecki im. Karola Marcinkowskiego w Zielonej Górze; I Liceum Ogólnokształcące im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu; Zespół Szkół Medycznych im. Karola Marcinkowskiego w Koninie; Zespół Szkół im. Karola Marcinkowskiego w Ludomach Szpital im. Karola Marcinkowskiego w Gostyniu; park Karola Marcinkowskiego w Ostrowie Wielkopolskim; plac Karola Marcinkowskiego w Gostyniu i Rogoźnie; zabytkowy Park Karola Marcinkowskiego w Poznaniu; Aleje Karola Marcinkowskiego – jedna z reprezentacyjnych arterii centrum Poznania; ulica Karola Marcinkowskiego we Wrocław Wrocław, ulica Karola Marcinkowskiego w Targeo. (w okolicy klinik Uniwersytetu Medycznego), Bolesławcu, Katowicach, LegnicyLegnica, ulica Karola Marcinkowskiego w Targeo, Szczecinie oraz w Wielkopolsce i na Kujawach (w Bydgoszczy, Inowrocławiu i innych); Fundacja Gospodarcza im. Karola Marcinkowskiego w Ciechanowie; Szpital Miejski im. dra Karola Marcinkowskiego w Inowrocławiu (zlikwidowany w 1989); Rodzinny Ogród Działkowy im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu;
Znaczki W roku Jubileuszowym 2000, który zbiegł się z 200. rocznicą urodzin Karola Marcinkowskiego Poczta Polska wprowadziła do obiegu dwa znaczki poświęcone tematowi Etosu Pracy. Znaczek o nominale 70 gr ukazuje w formie grafiki sylwetkę tego prekursora pracy organicznej Poczta Polska, Numer katalogowy 3688, data wydania: 23.06.2000..
Film Karol Marcinkowski jest jednym z głównych bohaterów polskiego serialu historycznego Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy w reżyserii Jerzego Sztwiertni. Postać doktora zagrał Mariusz Benoit.
Przypisy
Bibliografia Jan Chryzostom Janiszewski, Mowa podczas nabożeństwa żałobnego za duszę ś. p. doktora Karola Marcinkowskiego, Poznań 1846. Hipolit Cegielski, Życie i zasługi doktora Karola Marcinkowskiego: rzecz z okazyi jubileuszowego obchodu 25-letniej rocznicy założenia Towarzystwa Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego napisana i na walném zebraniu tego Towarzystwa w dniu 8 lutego roku 1866, Poznań 1866. Ignacy Zielewicz, Żywot i zasługi doktora Karola Marcinkowskiego z okazyi pięćdziesięcioletniego jubileuszu Towarzystwa Pomocy Naukowej, Poznań 1891. Ignacy Zielewicz, Żywot i zasługi Karola Marcinkowskiego oraz dzieje Towarzystwa Pomocy Naukowej dla młodzieży W. Księstwa Poznańskiego, Poznań 1895. Ignacy Zielewicz, Nowe przyczynki do życiorysu doktora Karola Marcinkowskiego na źródłach archiwalnych osnute, Poznań 1908. Helena Rzepecka, Kim był Karol Marcinkowski?, Lwów 1913. Kazimierz Bross, Karol Marcinkowski jako lekarz, Poznań 1923. Kazimierz Krotoski, Karol Marcinkowski: materjał do obchodów z okazji przeniesienia zwłok Jego do Grobów Zasłużonych w dniu 10 czerwca 1923, Poznań 1923. Witold Jakóbczyk, Doktór Marcin: Jan Karol Marcinkowski 1800–1846, Poznań 1946. Adam Wrzosek, Karol Marcinkowski. T. 1, Warszawa 1960. Adam Wrzosek, Karol Marcinkowski. T. 2, Warszawa 1961. Witold Jakóbczyk, Karol Marcinkowski, [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981. Witold Jakóbczyk, Przetrwać nad Wartą 1815–1914, Warszawa 1989. Witold Molik, Kult Karola Marcinkowskiego, Poznań 1996. Karol Marcinkowski i jego czasy, red. Jacek Wiesiołowski, Poznań 1996. Małgorzata Kośka, Adam Tytus Działyński, Karol Marcinkowski, Warszawa 2003. Ewa Kłodzińska, Śladami Karola Marcinkowskiego, Poznań 2007.
Linki zewnętrzne Publikacje dot. Karola Marcinkowskiego w Bazie Bibliograficznej Litdok (Herder-Institut Marburg) Fakty i liczby – Karol Marcinkowski Tygodnik Ilustrowany 1860 nr 62 (1 grudnia 1860), s. 481–584, Karol Marcinkowski Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Kategoria:Absolwenci Liceum Ogólnokształcącego św. Marii Magdaleny w Poznaniu Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Lekarze w powstaniu listopadowym Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (powstanie listopadowe) Kategoria:Oficerowie kawalerii powstania listopadowego Kategoria:Pochowani na cmentarzu parafialnym św. Marcina (staromarcińskim) w Poznaniu Kategoria:Pochowani w krypcie Zasłużonych Wielkopolan w kościele św. Wojciecha w Poznaniu Kategoria:Polacy upamiętnieni nazwami uniwersytetów Kategoria:Polacy – więźniowie polityczni w zaborze pruskim Kategoria:Polscy działacze gospodarczy (zabór pruski) Kategoria:Polscy działacze oświatowi zaboru pruskiego Kategoria:Polscy działacze społeczni zaboru pruskiego Kategoria:Polscy lekarze Kategoria:Polscy filantropi Kategoria:Powstańcy listopadowi internowani w Królestwie Prus Kategoria:Radni Poznania (zabór pruski) Kategoria:Uczestnicy bitwy o Olszynkę Grochowską (1831) Kategoria:Urodzeni w 1800 Kategoria:Zmarli w 1846 Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych