Stabat mater – jedna z sekwencji wprowadzonych przez Kościół katolicki do liturgii, wykonywana w czasie wielkiego postu. Według tradycji powstała w XIII wieku, a jej autorem ma być Jacopone da Todi. Bardzo szybko rozpowszechniła się w Europie, stając się jednym z najpopularniejszych śpiewów chorałowych z tekstami o tematyce religijnej. Jak większość sekwencji, została usunięta z liturgii w XVI wieku, jednak cieszyła się tak wielką popularnością, że w 1728 roku papież Benedykt XIII formalnie zatwierdził ją jako tekst liturgiczny. W XX wieku Sobór Watykański II postanowił jednak o ponownym jej usunięciu
Opis Tekst słowny opisuje boleść matki Jezusa, Maryi, po jego ukrzyżowaniu. Stabat mater (dolorosa) po łacinie oznacza Stała matka (bolejąca).
W liturgii mariawickiej używania jest jako sekwencja w uroczystość Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny.
Tekst Teksty dotyczące melodii gregoriańskiej Tekst łaciński Tekst polski; Stabat mater dolorósa iuxta crucem lacrimósa, dum pendébat Fílius.
Cuius ánimam geméntem, contristátam et doléntem pertransívit gládius.
O quam tristis et afflícta fuit illa benedícta, mater Unigéniti!
Quæ moerébat et dolébat, pia Mater, dum vidébat Nati poenas íncliti.
Quis est homo qui non fleret, Matrem Christi si vidéret in tanto supplício?
Quis non posset contristári, piam Matrem contemplári doléntem cum Fílio?
Pro peccátis suæ gentis vidit Iesum in torméntis, et flagéllis súbditum.
Vidit suum dulcem Natum moriéndo desolátum, dum emísit spíritum.
Eia, Mater, fons amóris me sentíre vim dolóris, fac ut tecum lúgeam.
Fac ut árdeat cor meum in amándo Christum Deum, ut sibi compláceam.
Sancta Mater, istud agas, Crucifíxi fige plagas cordi meo válide.
Tui Nati vulneráti, tam dignáti pro me pati, poenas mecum dívide.
Fac me tecum pie flere, Crucifíxo condolére, donec ego víxero.
Iuxta crucem tecum stare, fac me tibi sociáre in planctu desídero.
Virgo vírginum præclára, mihi iam non sis amára, fac me tecum plángere.
Fac ut portem Christi mortem, passiónis fac me sortem, et plagas recólere.
Fac me plagis vulnerári, fac me cruce inebriári, et cruóre Filii.
Flammis ne urar succénsus, per te, Virgo, sim defénsus in die iudícii.
Fac me cruce custodíri, morte Christi præmuníri, confovéri grátia.
Quando corpus moriétur, fac ut ánimæ donétur Paradísi glória. Amen.Stała Matka Boleściwa obok krzyża ledwo żywa, gdy na krzyżu wisiał Syn.
Duszę Jej, co łez nie mieści, pełną smutku i boleści, przeszedł miecz dla naszych win.
O, jak smutna i strapiona Matka ta błogosławiona, której Synem niebios Król!
Jak płakała Matka miła, jak cierpiała, gdy patrzyła na boskiego Syna ból.
Gdzież jest człowiek, co łzę wstrzyma, gdy mu stanie przed oczyma w mękach Matka ta bez skaz?
Kto się smutkiem nie poruszy, gdy rozważy boleść duszy Matki z Jej Dziecięciem wraz?
Za swojego ludu zbrodnię, w mękach widzi tak niegodnie, zsieczonego Zbawcę dusz.
Widzi Syna wśród konania, jak samotny głowę skłania, gdy oddawał ducha już.
Matko, coś miłości zdrojem, spraw, niechaj czuję w sercu moim ból Twój u Jezusa nóg.
Spraw, by serce me gorzało, by radością życia całą stał się dla mnie Chrystus Bóg.
Matko, ponad wszystko świętsza, Rany Pana aż do wnętrza w serce me głęboko wpój.
Cierpiącego tak niezmiernie Twego Syna ból i ciernie niechaj duch podziela mój.
Spraw, niech leję łzy obficie i przez całe moje życie serce me z Cierpiącym wiąż.
Pragnę stać pod krzyżem z Tobą, z Twoją łączyć się żałobą, w płaczu się rozpływać wciąż.
Panno Święta, swe dziewicze zapłakane wznieś oblicze jeden niech nas łączy płacz.
Spraw, niech żyję Zbawcy zgonem, na mym sercu rozżalonym Jego ból wycisnąć racz.
Niech mnie męki gwoździe zranią, niechaj, kiedy patrzę na nią, krew upoi mnie i krzyż.
Męką ognia nieustanną nie daj gorzeć, Święta Panno, w sądu dzień swą pomoc zbliż.
A gdy życia kres nastanie, przez swą Matkę, Chryste Panie, do zwycięstwa dojść nam daj.
Gdy ulegnie śmierci ciało, obleczone wieczną chwałą, dusza niech osiągnie raj.
Pełne przekłady na język polski Na polski tekst sekwencji przekładano wielokrotnie, m.in.: anonimowy, Stała Matka boleściwa | Podle krzyża żałościwa... (po 1585) Stanisław Grochowski, Stała pod krzyżem troskliwa | Matka, z płaczu ledwie żywa... (1598) Stanisław Jagodyński, Stała Matka boleściwa, | Pod krzyżem barzo smutliwa... (1695) Michał Mioduszewski, Stała Matka boleściwa, | Pod krzyżem bardzo troskliwa... (1838) – kompilacja przekładów Grochowskiego i Jagodyńskiego Antoni Kitkiewicz, Stała w bolach Matka Pana, | Podle krzyża zapłakana... Ignacy Hołowiński, Jak bolesna Matka Boża | Stała u krzyża podnoża... (1853) Seweryna Duchińska, Stała Matka bolejąca | Pod krzyżem we łzach tonąca... (1857) Felicjan Faleński, Stała Matka Boleściwa | Gdzie na krzyżu dogorywa... (1895) Franciszek Albin Symon, Stała Matka bolejąca, | Podle krzyża łzy roniąca... Józef Jankowski, Stała Matka bolejąca | Koło krzyża, łzy lejąca... (1910) Leopold Staff, Bolejąca Matka stała | U stóp krzyża, we łzach cała... (1938) Tadeusz Karyłowski, Bolejąca Matka stała | Obok krzyża, we łzach cała... (1922) Miron Białoszewski, Stoi Matka obolała, | Łzy pod krzyżem przepłakała... (1965)
Utwory pochodne Istnieje także znacznie mniej znany wiersz, również przypisywany Jacoponemu, Stabat mater speciosa, opisujący narodziny JezusaMuza łacińska. Antologia poezji wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej (III-XIV/XV w.), opr. ks. M. Starowieyski, Wrocław 2007, s. 555..
Opracowania muzyczne Tekst sekwencji opracowywało wielu kompozytorów, m.in.: XV–XVI w. Orlando di Lasso, Stabat mater dolorosa na 8 głosów ze zbioru Sacrae cantiones (wyd. 1585) Giovanni da Palestrina Motet Stabat mater na 8 głosów (XVI w.) Motet Stabat mater na 12 głosów (XVI w.) Josquin des Prés, Stabat Mater na pięć głosów (XV/XVI w.) do melodii cantus firmus: Comme femme desconfortée
XVII w. Marc-Antoine Charpentier Stabat mater pour des religieuses na głos i basso continuo (XVII w.) Stabat mater dolorosa na haute-contre (kontratenor), tenor, bas i basso continuo H.387, nr 8 ze zbioru Méditations pour le Carême Giovanni Felice Sances, Stabat mater dolorosa na głos i continuo (1638)
XVIII w. Antonio Caldara, Stabat mater g-moll na chór, solistów SATB, dwa puzony, orkiestrę smyczkową i basso continuo (XVII/XVIII w.) Joseph Haydn, Stabat Mater, Hob.XXbis na chór, solistów i orkiestrę (1767) Wolfgang Amadeus Mozart, Stabat mater na chór SATB K.33c (przed 1766), zaginione Luigi Boccherini, Stabat Mater (1781 jako G.532a, rew. 1800 jako G.532b, op. 61) Giovanni Battista Pergolesi, Stabat Mater na sopran, alt, orkiestrę smyczkową i basso continuo P.77 (1736) Alessandro Scarlatti Stabat mater [I] na sopran, alt, dwoje skrzypiec i basso continuo (1724) Stabat mater [II] (1715) Stabat mater [III] na cztery głosy (1723), zaginione Domenico Giuseppe Scarlatti, Stabat mater na 10 głosów (1715–1719?) Agostino Steffani, Stabat mater na 6 głosów, orkiestrę smyczkową i basso continuo (przed 1728) Giuseppe Tartini, Stabat mater na 3 głosy (1769) Antonio Vivaldi, Stabat Mater RV 621 na kontralt, basso continuo i orkiestrę smyczkową (1727) Józef Zeidler, Stabat Mater na solistów SATB, chór i orkiestrę (1790)
XIX w. Antonín Dvořák, Stabat Mater, op. 58 na chór, solistów i orkiestrę symfoniczną (1876–1877) Józef Elsner, Stabat Mater op. 93 na głosy solowe, chór i orkiestrę (1848) Charles Gounod, Stabat mater na chór i orkiestrę symfoniczną (1867) Zoltán Kodály, Stabat mater na chór męski (1898) Ferenc Liszt, Stabat mater dolorosa, ustęp z części III oratorium Chrystus, S.3, R.478 (1862–1867) Gioacchino Rossini, Stabat Mater na chór, solistów SSTB i orkiestrę symfoniczną (1832–1841) Franz Schubert Stabat Mater g-moll (Małe) D.175 (1815), korzysta jedynie z 4 pierwszych tercyn tekstu Oratorium Stabat Mater f-moll na chór, solistów STB i orkiestrę symfoniczną D.383 (1816), w parafrazie niem. Friedricha Gottlieba Klopstocka Giuseppe Verdi, Stabat Mater na chór i orkiestrę symfoniczną, nr 2 ze zbioru Quattro pezzi sacri (1896–1897)
XX w. Lennox Berkeley, Stabat mater na solistów i orkiestrę kameralną, op. 28 (1947), zorkiestrowane później przez Michael Berkeley jako op. 28a (1978) Ernő Dohnányi, Stabat mater na chór dziecięcy (żeński lub męski) i orkiestrę op. 46 (1952–1953) Miłosz Magin, Stabat Mater na orkiestrę smyczkową i kotły (1972), Stanisław Moryto, Stabat Mater na sopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1999) Roman Padlewski, Stabat Mater na chór mieszany (1939) Vincent Persichetti, Stabat Mater na chór i orkiestrę (1963) Arvo Pärt, Stabat mater na chór SAT i orkiestrę smyczkową (1985, rew. 2008) Krzysztof Penderecki, Stabat Mater na 3 chóry i 48 głosów (1962), korzysta jedynie z 6 pierwszych tercyn tekstu; włączone do części II Pasji wg św. Łukasza (1963–1966) Francis Poulenc, Stabat Mater na chór, sopran i orkiestrę symfoniczną (1950–1951) Marian Sawa, Stabat Mater na chór mieszany (1981) Bogusław Schaeffer, Stabat Mater na sopran, alt, chór mieszany, smyczki i organy (1983) Kazimierz Sikorski Stabat Mater [wersja I], oratorium na bas, chór mieszany i organy (1943) Stabat Mater [wersja II], oratorium na cztery głosy solowe, chór i wielką orkiestrę (1950) Charles Villiers Stanford, Kantata symfoniczna Stabat mater na podwójny chór SATB, solistów SATB i orkiestrę symfoniczną op. 96 (1907) Karol Szymanowski, Stabat Mater op. 53 (1925–1926), w tłum. pol. Józefa Jankowskiego Virgil Thomson, Stabat Mater na głos i kwartet smyczkowy (lub fortepian) (1931), aranż. na głos i orkiestrę smyczkową (1981)
XXI w. Zbigniew Bujarski, Stabat Mater na chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (2000) Grzegorz Duchnowski, Stabat Mater na sopran, chór mieszany, orkiestrę smyczkową i perkusję (2015) Marta Śniady, Stabat Mater na chór mieszany a cappella (2013) Józef Świder, Stabat Mater na chór mieszany (2007), Artur Zagajewski, Stabat Mater na cztery chóry i orkiestrę kameralną (2012) Ignacy Zalewski, Stabat Mater, kantata sceniczna z prologiem na głos żeński, tenor, perkusję, chór mieszany i zespół instrumentalny (2017–2018)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Zbiór różnych Stabat Mater Polskie tłumaczenia Stabat Mater Karola Szymanowskiego. Orkiestra Radia i Telewizji Hiszpanii. Thomas Dausgaard, dyrygent.
Kategoria:Maryja Kategoria:Sekwencje (pieśni) Kategoria:Wielki Piątek