240px|thumb|Zamek baronów Gubrynowiczów, w okresie do sierpnia 1944 kwatera główna komendantury zgrupowania „Południe” Adama Winogrodzkiego thumb|240px|Pomnik upamiętniający 2PSP i AK w Sanoku thumb|240px|Statuetka „Oddział mjr. „Korwina” na Podkarpaciu” Oddział partyzancki AK (OP-23) – zgrupowanie partyzanckie Armii Krajowej o kryptonimie OP-23 (lub OP-Południe, KN-23) „Suchar”, „Serowiec”, „Hd”, „IV/014”, „San” – sformowane w powiecie sanockim, podległe pod Okręg krakowski, Inspektorat Jasło AK, rozwiązany 19 września 1944.

Decyzją z rozkazu Inspektoratu AK Jasło z przełomu kwietnia i maja 1944 utworzono partyzanckie Zgrupowanie „Południe”, działające pod kryptonimami OP-23 i KN-23, którego komendantem mianowano kpt. Adama Winogrodzkiego ps. „Korwin”. W czerwcu 1944 do zgrupowania weszły: oddział OP-11 Józefa Czuchry ps. „Orski” (dwa plutony w zgrupowaniu) i Wojciecha Rosolskiego ps. „Skalny” (jeden pluton).

Żołnierze obwodu Skład Komendy Obwodu Sanok o kryptonimie „San”: komendant; XII 1939 – połowa stycznia 1940; kpt. Władysław Romańczyk (1898-1982) „Czarny”, „Rosa”, „Wir”, „Kula”, od połowy stycznia do połowy kwietnia 1940 r.; por. Władysław Biegański „Janusz”, VI 1940 – 29 I 1942; Rudolf Ryba vel Schmidt „Rudek”, „Kulawy”, „Korczyński”, II 1943 – koniec IV 1944; kpt. Adam Winogrodzki (ps. „Ordon”, „Korwin” oraz „Władysław Węgrzynowski”) V 1944 – 1945 por. Jan Łoziński „Babinicz”, „Andrzej”

zastępcy; VI 1940 – IV 1942; Tadeusz Zaruski „Tadzio”, „Cygan”, III 1943 – I 1944 por. Władysław Okwieka vel Perkowski „Zan”, V 1943 – 1944 por. Tadeusz Buczek „Tuhan” /NOW/, IX 1943 – 1944 Władysław Malik „Sosna” /BCh/.

oficerowie adiutant – VI 1940 – I 1942 Jan Niemiec „Joten”, X 1943 – 1944 Władysław Szechyński „Kruk”, Alojzy Bełza kwatermistrz – III 1943 – XII 1943 por. Jan Krasicki „Zagończyk”, od V 1944 Mieczysław Granatowski „Gram”. oficerowie sztabu: mjr Ludwik Ławniczak, por. Jerzy Lurski (vel Tadeusz Cygan), Józef Rec, Aleksander Rybicki ps. „Korczak”, Tadeusz Wujtowicz wywiad – Mieczysław Granatowski „Gram” kontrwywiad – VI 1940 sierż. Władysław Skałkowski „Dąb" kontrwywiad – Jan Drwięga „Szatan” zastępca dowódcy kontrwywiadu – Władysław Pruchniak „Skręt”, „Ireneusz” dywersja – od VI 1940 do I 1942 Tadeusz Wojtowicz, sierż. Władysław Szelka „Borsuk”, chor. Władysław Pruchniak „Ireneusz”, Mieczysław Granatowski „Gram” zastępca oficera dywersji – Zdzisław Walerian Konieczny „Grot” od IX 1943 do 1944 łączność – Bronisław Trzaska zbrojmistrz – plut. Aleksander Kędzior „Okoń” żandarmeria – kpt. Hieronim Bieńkowski „Zbroja” propaganda – Jan Radożycki „Owczarek” szef kolportażu: Kazimierz Niemiec „Błyskawica” wywiad gospodarczy: Jan Hołowiński „Młot” służba zdrowia – lekarz obwodu: VI 1940 – 1944 dr Kazimierz Kamiński „Topór” Zastępca lekarza obwodu: VI 1940 – IV 1942 Jan Maria Suchomel, V 1943 – 1944 dr Marian Klauziński. sekcja więzienna: V 1940 – I 1944 Bronisław Nowak „Brzoza”, V 1943 – 1944 Nestor Kiszka „Neron”, Piotr Dudycz „Cezar” sabotaż-dywersja – Walerian Zdzisław Konieczny Wojskowa Służba Kobiet (WSK) – Jadwiga Zaleska, V 1943 – 1944 Stefania Pirożyńska „Sabina” WSOP – chor. Stanisław Kurpiel Oficer saperów: Stanisław Kubiak „Szarotka”, IX 1943 – 1944 Władysław Pruchniak „Sęp”, „Ireneusz”, „Felek”.

Szeregowcy Zdzisław Stropek Arnold Andrunik, Maria Andrunik – współpracownicy siatki kurierskiej Filip Schneider, Stanisław Kawski ps. „Skrzypek”

łączniczki Barbara Krasicka „Bizia”, Jadwiga Pruchniak „Jadźka” Adam i Wanda Gilewicz – skrzynka kontaktowa

Placówki Sztab komendy z siedzibą w Porażu, skrzynka kontaktowa w Sanoku naprzeciwko komendy Gestapo. Na wiosnę 1943 powołano na terenie komendy obwodu Sanok 10 placówek, oznaczonych cyframi:

Placówka Nr: Komendant Obszar Stan liczebny I. SanokWładysław Pruchniak „Sęp”, „Ireneusz”, „Felek” (kwiecień 1943 - sierpień 1943), Paweł Dziuban „Dziedzic” (sierpień 1943 do 1944) II. ZarszynFranciszek Gorynia, Mieczysław Granatowski „Gram”, Franciszek Singler „Odwet”. Długie, Nowosielce, Pisarowce III. Bażanówkaplut. Zygmunt Kędzior „Kabel”. IV. Nowotaniecpdchr. Eugeniusz Kondyjowski, Tadeusz Sokołowski „Sokół”, Jan Banasiewicz „Bohun”. Nagórzany, Nadolany, Bukowsko, Wisłok Wielki 4 plutony V. NiebieszczanyWładysław Szelka „Borsuk”, „Czajka” (VI 1940 – VI 1944), Jerzy Jasiński „Kadłubek”. 4 plutony VI. LeskoStanisław Zieliński „Fal”, Stanisław Wajda „Pająk”, ppor. Jerzy Garapich „Granit”. VII. Baligród Jan Marciak „Dąb”. Cisna, Kalnica VIII Czarna Bolesław Rudziński „Irka”, ppor Bolesław Knebloch „Łachman”. Ropienka, Ustrzyki Dolne 3 plutony IX. Mrzygłód Franciszek Mandzelowski„Załas”. X. ZagórzAlojzy Bełza „Alik”, ppor. Stanisław Żebrowski „Zebra” Stanisław Zieliński „Fal”, Stanisław Wajda „Pająk”, ppor. Jerzy Garapich „Granit”.

Współpracownicy niemieccy współpracownicy AK Rudolf Probst Rudolf Schmidt

Szlaki przerzutowe Sanok – Poraż – Morochów – Mokre – Wysokie – Habura – Medzilaborce – na Węgry Sanok – Poraż – Niebieszczany – Kalnica – Żubracze – Baligród – Cisna – na Węgry

Odtworzenie 2psp w ramach AK W wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych w ramach Akcji Burza Komenda Obwodu Sanok postawiła za cel odbudowanie 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w sile 1500 ludzi, gotowych na rozkaz przystąpić do walki powstańczej.

We wrześniu 1944 po przełamaniu linii frontu a następnie nawiązaniu kontaktu z 242 Brygadą Pancerną Armii Czerwonej, 19 września Winogrodzki rozformował Zgrupowanie OP-23 i nakazał złożenie broni. Znacząca część żołnierzy tego Zgrupowania zgłosiła się następnie do służby w WP, w tym oficerowie kontrwywiadu i saperów Obwodu, kwatermistrz Obwodu, komendant placówki AK w Sanoku, komendant placówki AK w Czarnej, Ustrzykach Dolnych oraz komendant Obwodu Krosno, część w tym komendant wywiadu AK zasiliła szeregi MO i UB, pozostali tworzyli szeregi polskiej samoobrony przed UPA oraz podziemie partyzanckie (Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch”). 21 września 1944 Adam Winogrodzki wstąpił do WP oraz uzyskał awans do stopnia majora.

Upamiętnienie thumb|240px|Tablica na kościele w Tarnawie Górnej Na fasadzie kościoła Przemienienia Pańskiego w Sanoku została ustanowiona tablica pamiątkowa dla uczczenia pamięci żołnierzy SZP-ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-AK) i dowódców (Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Tadeusz Komorowski, Leopold Okulicki) oraz żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, którzy do 1939 roku stacjonowali w Sanoku. Inskrypcja głosi: "Żołnierzom ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-ZWZ) AK i ich komendantom głównym gen. M. Tokarzewskiemu „Torwid”, gen. S. Roweckiemu „Grot”, gen. T. Komorowskiemu „Bór”, gen. L. Okulickiemu „Niedźwiadek”. Żołnierzom 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. W 42 rocznicę wymarszu oddziału partyzanckiego „Południe”. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej. A.D. 1986"Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 39.. Została odsłonięta 6 lipca 1986 przez oficera przedwojennego sanockiego pułku, Edwarda Łabno i poświęcona przez kapelana AK, ks. infułata Jana StączkaFranciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 957.. Inicjatorami powstania tablicy byli Marian Witalis i ks. Adam Sudoł. Pod koniec lat 80. (ok. 1988) został wybity medal upamiętniający o treści Pamięci OP 23 „Południe” 2 Pułku Strzelców Podhalańskich majora Korwina / Bieszczady • Ziemia Sanocka • Beskid Niski (awers) oraz umieszczonymi na krzyżu znakiem Polski Walczącej i napisami 1944, AK, OP23 (rewers), którego autorami byli Roman Schramm i Janina Lis-Romkiewicz. 19 czerwca 1989 na fasadzie kościoła św. Wojciecha w Tarnawe Górnej odsłonięto tablicę "Żołnierzom AK OP 23 „Południe”. Przed budynkiem przy ulicy Adama Mickiewicza 21 (dawne koszary wojskowe, później PWSZ) odsłonięto 3 października 1993 kamień pamiątkowy upamiętniający żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich i Armii Krajowej. Pomnik zawiera herb 2 PSP oraz tablicę z inskrypcją o treści: Pamięci żołnierzy 2 PSP i ich kontynuatorom z AK Obwodu „SAN” w walce o niepodległość Polski. Społeczeństwo Ziemi SanockiejFranciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 14-15..

Przypisy

Bibliografia

Jan Radożycki, Aby o nich nie zapomniano, Szczecin 2007

Kategoria:Dystrykt krakowski Kategoria:Bieszczady Kategoria:Oddziały partyzanckie Armii Krajowej Kategoria:Podokręg Rzeszów AK Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Sanoku