thumb|Polskie monitory „Toruń” i „Warszawa” Flotylli Pińskiej z okresu międzywojennego thumb|Współczesny rumuński monitor dunajski „Ion C. Brătianu” Monitor rzeczny – klasa dużych opancerzonych okrętów artyleryjskich, przeznaczonych do służby na wodach śródlądowych – rzekach i jeziorach, w składzie flotylli rzecznych. Monitory rzeczne przeznaczone były do ostrzeliwania celów lądowych, wsparcia wojsk lądowych, wsparcia desantów, ochrony przepraw i do walki z okrętami rzecznymi przeciwnika. Uzbrojone były w działa i karabiny maszynowe. Wyporność i wielkość monitorów rzecznych znacznie wahała się w zależności od głębokości rzek, na których były używane – od 70–100 ton (polskie monitory używane na Prypeci) przez jednostki 300–500 tonowe (większość, np. monitory dunajskie), do monitorów o wyporności do 1000 ton, używanych na Amurze. Zanurzenie wahało się od 0,4 do 1,5 m. Monitory rzeczne przeważnie uzbrojone były w 2–4 działa kalibru od 75 do 120 mm, umieszczone w wieżach obrotowych. Silniejsze były radzieckie monitory amurskie, uzbrojone aż w 8 dział 120 mm lub 4 działa 130 mm. Oprócz tego, monitory miewały artylerię małokalibrową lub przeciwlotniczą oraz karabiny maszynowe. Monitory były przeważnie lekko opancerzone, rzadsze były jednostki ciężej opancerzone.
Klasa monitorów rzecznych powstała w USA podczas wojny secesyjnej, kiedy oznaczała okręty w typie „Monitora” (opancerzone, o niskim kadłubie i posiadające uzbrojenie w wieży) o wielkości umożliwiającej wykorzystanie na rzekach. Monitory rzeczne używane były przede wszystkim w czasie obu wojen światowych, głównie na Dunaju (Austria, Węgry, Rumunia, Jugosławia) oraz rzekach ZSRR i Chin. Jednostki tego typu były także do 1939 używane w Polsce w dorzeczu Prypeci (Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej) oraz przejściowo na Wiśle. Po II wojnie światowej klasa ta została zmarginalizowana. Monitory jednak używane były nadal przez ZSRR do patrolowania granicy z Chinami, oraz przez Rumunię na Dunaju, bez epizodów bojowych. W czasie wojny w Wietnamie siły zbrojne USA zaczęły używać nowo zbudowanych monitorów w delcie Mekongu (były to okręty mniejsze, wielkości kanonierki). Obecnie monitory rzeczne służą we Flotyllach rzecznych Dunaju i Amazonki – rumuńskie monitory typu Mihail Kogălniceanu oraz brazylijski monitor Parnaíba (U-17).
Przykładowe charakterystyki Nazwa (typ) Państworok wejścia do służby Wyporność Długość / szerokość / zanurzenie Uzbrojenie (liczba × kaliber dział) Opancerzenie (maks.) UwagiUSS „Ozark” USA1864 578 t 54,9 / 15,2 / 1,5 m 2 × 279 mm, 1 × 254 mm, 3 × 229 mm wieża 152 mm, burty 63 mm (żelazne) działał na dopływach MissisipiAngus Konstam, Union River Ironclad 1861-65, New Vanguard no. 56, Osprey Publishing 2002, , s. 42–43.typ Milwaukee USA1864 1300 t 69,8 / 17 / 1,8 m 4 × 279 mm wieże 203 mm, burty 76 mm (żelazne) 4 okręty; działały na dopływach MissisipiSMS "Leitha" Austro-Węgry1872 310 t konstr. 50 / 8,1 / 1,1 m 2 × 150 mm (początkowo) wieża 50 mm, burty 44 mm bliźniaczy „Maros”; działały na Dunaju(pierwsze austriackie monitory)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s. 24.SMS "Temes" Austro-Węgry1905 442 t konstr. 56 / 9,6 / 1,2 m 2 × 120 mm, 1 × 120 mm haubica, 2 × 37 mm, 1 km wieża 75 mm, burty 40 mm bliźniaczy „Bodrog”; działały na Dunaju(późn. rumuński „Ardeal”)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s. 52.typ Bratianu Rumunia1907 680 / 750 t 63,5 / 10,3 / 1,8 m 3 × 120 mm, 2 × 120 mm haubica, 4 × 47 mm, 2 km (początkowo) wieże 75 mm, burty 70 mm 4 okręty, austriackiej budowy; działały na DunajuS.W. Patjanin, M.S. Barabanow, Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Bałkanskich gosudarstw i stran Wostocznogo Sriediziemnomoria, Moskwa 2007, „Morskaja Kampanija” 3/2007 (ros.) s. 26–27.typ Sztorm Rosja / ZSRR1910 963 /1000 t 70,9 / 12,8 / 1,4 m 2 × 152 mm, 4 × 120 mm, kmy (początkowe) wieże 76 mm, burty 76 mm 8 okrętów; działały na AmurzeS.W. Patianin. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMF SSSR 1941–1945 gg., „Morskaja Kampanija” nr 3(24)/2009, s. 54–56.typ Humber Wlk. Brytania1914 1260 / 1520 t 81,3 / 14,9 / 1,7 m 2 × 152 mm, 2 × 120 mm haubica, 4 × 47 mm, 6-7 km-ów wieża 100 mm, burty 75 mm 3 okręty, budowane pierwotnie dla BrazyliiRobert Gardiner (red.), Conway’s All the World’s Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, . s. 42.SMS "Sava" Austro-Węgry1915 600 t konstr. 61 / 10,3 / 1,3 m 2 × 120 mm, 2 × 120 mm haubica, 2 × 70 mm plot, 2 × 47 mm, 6 km wieża 50 mm, burty 40 mm bliźniaczy „Bosna”; działały na Dunaju(późn. rumuński „Bucovina”)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., s. 82.typ Warszawa („gdański”) Polska1920 110 / 126 t 34,5 (m.p.) / 5,1 / 0,8 m 3 × 75 mm, 4 km (ostateczne) wieże i burty 8 mm 4 okręty; działały na PrypeciJerzy Pertek. Wielkie dni małej floty. Poznań, 1976. s. 604.typ Kraków Polska1926 70 / 90 t 35 / 6 / 0,4 m 3 × 100 mm, 3 km wieże i burty do 8 mm 2 okręty; działały na Prypecityp Żelezniakow ZSRR1936 230 /263 t 51,2 / 8,2 / 0,9 m 2 × 102 mm, 2 × 45 mm, 2 km wieża 30 mm, burty 16 mm 6 okrętów; działały na Dnieprze i Dunaju"Parnaiba" Brazylia1938 620 /720 t 55,02 / 10,1 / 1,6 m 1 × 152 mm, 2 × 87 mm, 2 × 47 mm, 4 × 20 mm burty 76 mm S.W. Patianin, M.S. Barabanow, N.W. Mitiukow. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS stran Łatinskoj Ameriki i Azji, „Morskaja Kampanija” nr 4(17)/2008, s. 21. Pozostaje w służbie (jak na 2014)typ Chasan ZSRR1942 1704 /1900 t 88,03 / 11,1 / 2,94 m 6 × 130 mm, 4 × 76 mm plot, 6 × 45 mm plot, 10 wkm burty 75 mm 3 okręty; działały na dolnym Amurze i w Cieśninie Tatarskiej – największe okręty rzeczne świataProgram 5 MON (Monitor) USA1968 76 t 18,4 / 5,3 / 1 m 1 × 105 mm, 1 × 40 mm, 2 × 20 mm, 2 wkm, 2 km przeciw broni ręcznej + ekrany przeciwkumulacyjne działały w delcie MekonguGordon L. Rottman, Vietnam Riverine Craf 1962-75, New Vanguard no. 128, Osprey Publishing 2006, , s. 33–35.projekt 1208 (Slepień) ZSRR1975 390/440 t 55,2 / 9,12 / 1,44 m 2 × 100 mm, 2 × 30 mm plot AK-630, 4 wkm, 2 × 30 mm granatnik wieże 35 mm, burty 20 mm 21 okrętów, działały na AmurzeA.S. Pawłow: Wojennyje korabli SSSR i Rossji 1945–1995. Jakuck: 1994. (ros.), s. 120.typ Brutar Rumunia1986 320 t pełna 45,7 / 8 / 1,5 m 1 × 100 mm, 2 × 30 mm plot AK-630, 10 wkm, 40 wyrzutni rakietowych 122 mm działają na DunajuRobert Gardiner (red): Conway’s All the world’s fighting ships, 1947–1995. Maryland, 1996, (ang.), s. 326.
Polskie monitory Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej ORP „Horodyszcze” ORP „Kraków” ORP „Toruń” ex. ORP „Mozyrz” ORP „Wilno” ORP „Warszawa” ORP „Pińsk”
Zobacz też monitor
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Klasy okrętów XIX wieku Kategoria:Klasy okrętów I wojny światowej Kategoria:Klasy okrętów II wojny światowej Kategoria:Klasy okrętów zimnej wojny