Ulica Krowoderska – ulica w Krakowie, w Dzielnicy I Stare Miasto, pomiędzy Piaskiem (strona parzysta) a Kleparzem (strona nieparzysta). Łączy ulicę Basztową z Aleją Juliusza Słowackiego, czyli I obwodnicę z II obwodnicą. Jej kontynuacją w kierunku północno-zachodnim jest ulica Mazowiecka.

Nazwa ulicy nawiązuje do wsi Krowodrza, do której prowadziła droga, na miejscu której powstała obecna ulica.

Historia Ulica została wytyczona w średniowieczu między dawną jurydyką Biskupie a układem miejskim Kleparza i tzw. Błoniem za Kleparzem i prowadziła do wsi Krowodrza. Część ulicy znajdująca się na terenie Biskupiego, wzmiankowana po raz pierwszy w 1504, początkowo była bezimienna. Część północną, bliżej Krowodrzy, nazwano ulicą Piekarską, która w 1858 zmieniła nazwę na ulicę Krowoderską. W 1881 nazwą Krowoderska objęto całą ulicę. Do drugiej połowy XIX wieku ulica była niezabudowana, obsadzona obustronnie drzewami.

Zabudowa Zabudowę ulicy stanowią głównie 2- i 3-piętrowe kamienice czynszowe z końca XIX i początku XX w., wzniesione w stylu historyzmu, modernizmu i funkcjonalizmu.

Obiekty wpisane do rejestru zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie: 7px|ul. Krowoderska 3 – Kamienica czynszowa. Projektował Tomasz Pryliński, koniec XIX w. W 1989 obiekt wpisany do rejestru zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. 7px|ul. Krowoderska 2-4 / ul. Basztowa 9 – Budynek Państwowej Szkoły Muzycznej II Stopnia im. Władysława Żeleńskiego. Projektował Tomasz Pryliński (współpraca Jacek Matusiński, Karol Knaus, Wacław Krzyżanowski, Tadeusz Stryjeński), 1884. W 1991 obiekt wpisany do rejestru zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. 7px|ul. Krowoderska 8/ul. Biskupia 19) – Gmach YMCA. Projektował Wacław Krzyżanowski, 1926. Na elewacji znajduje się tablica upamiętniająca fundatora budynku Sereno Fenn’a. W 2019 obiekt wpisany do rejestru zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.

Obiekty wpisane do gminnej ewidencji zabytków: ul. Krowoderska 1 / ul. Basztowa 10 /ul. Długa 2) – Kamienica czynszowa. Projektowali Roman Bandurski i Emil Allweil, 1929; ul. Krowoderska 5 – Kamienica czynszowa. Projektował Józef Peroś, 1907. W kamienicy, w lokalu nr 12, mieszkali Józef Kluza i . Ich mieszkanie i pracownia malarska od 1998 do 2018 roku znajdowały się w rejestrze zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. Zostały wykreślone na wniosek właścicieli kamienicy. ul. Krowoderska 6/ul. Sereno Fenn’a 16) – Kamienica czynszowa. Projektował Maurycy Rappaport, 1930. ul. Krowoderska 11 – Kamienica, XIX / XX w. ul. Krowoderska 13 – Kamienica. Projektował A. Jan Drzewiecki, 1890. ul. Krowoderska 15 – Kamienica. Projektował Stefan Ertel, 1887. ul. Krowoderska 16 – Kościół św. Franciszka Salezego i klasztor ss. wizytek. Kamienica nie widnieje w ewidencji gminy. ul. Krowoderska 17 – Kamienica, budynek XXVII LO. Projektował Bronisław Müller, 1892. ul. Krowoderska 19 – Kamienica. Projektował A. Jan Drzewiecki, 1892-1896. ul. Krowoderska 21 – Kamienica. Projektował Kazimierz Brzeziński, 1911. ul. Krowoderska 22 – Kamienica, XX w. ul. Krowoderska 23 – Kamienica. Projektował Z. Ochmański, 1875 (jest to najstarsza kamienica przy ul. Krowoderskiej). ul. Krowoderska 24 – Kamienica, XX w. ul. Krowoderska 25 – Kamienica, XIX w. ul. Krowoderska 26 – Kamienica. Projektował Samuel Singer, 1938. ul. Krowoderska 27 – Kamienica. Projektował Leopold Tlachna, 1906. ul. Krowoderska 28 – Kamienica. Projektował Samuel Singer, 1938. ul. Krowoderska 29 – Kamienica, 1908. ul. Krowoderska 30 – Kamienica. Projektował Karol Knaus, ok. 1897. ul. Krowoderska 31 – Budynek dawnego Teatru Ludowego, w którym występowali Leon Wyrwicz, Józef Węgrzyn a debiutowali na scenie Juliusz Osterwa i Stefan Jaracz (na frontowej ścianie znajduje się tablica upamiętniająca aktora). W drugiej poł. XIX w. mieściła się tu odlewnia M. Peterseima, po pożarze w 1902 została wydzierżawiona, odbudowana i zaadaptowana na cele teatralne przez S. Knake-Zawadzkiego. Teatr Ludowy po kilku latach został zlikwidowany, budynek zakupiła firma wydawnicza Gebethner i Wolff, adaptując go na skład książek. ul. Krowoderska 32 – Kamienica, pocz. XX w. ul. Krowoderska 33 / Słowiańska 1 – Kamienica. Projektował Edward Zgut, 1938. ul. Krowoderska 34 – Kamienica. Projektował 1899 Karol Knaus, 1899. ul. Krowoderska 35 / Słowiańska 2 – Kamienica, ok. 1890. * * ul. Krowoderska 36 – Kamienica, 1884. ul. Krowoderska 37 – Kamienica, XX w. ul. Krowoderska 38-40 – Dom, 4 ćw. XIX w. ul. Krowoderska 41 – Kamienica. Projektował Karol Scheroch, 1905. ul. Krowoderska 42 – Kamienica. Projektował Karol Żychoń, 1886. ul. Krowoderska 43 – Kamienica. Projektował 1902 Karol Scheroch, 1902 ul. Krowoderska 44 / Szlak 13 – Kamienica, ok. 1905. ul. Krowoderska 45 – Kamienica, 1888. ul. Krowoderska 46 / Szlak 12 – Kamienica, 1895. ul. Krowoderska 47 – Kamienica, 1888. ul. Krowoderska 48 – Kamienica, 1893. ul. Krowoderska 49 – Kamienica, ok. XIX w. ul. Krowoderska 50 – Kamienica. Projektowali Juliusz Eintracht, Rudolf Hand, 1893. ul. Krowoderska 51 – Kamienica, ok. 1880. ul. Krowoderska 53 – Kamienica, XIX / XX w. ul. Krowoderska 54 – Kamienica, pocz. XX w. ul. Krowoderska 55 – Kamienica. Projektował Aleksander Biborski, 1893-1894 (dom własny Biborskiego, eklektyczy budynek z elementami neorenesansu). ul. Krowoderska 56 – Kamienica. Projektował H. Dmochowski, 1909. ul. Krowoderska 57 – Kamienica, 1899. ul. Krowoderska 58 / św. Teresy 1 – Kamienica, 1900. ul. Krowoderska 59 / Szlak 15 – Kamienica. Projektował Aleksander Biborski, 1896. ul. Krowoderska 61 / Szlak 14 – Kamienica. Projektował Bernard Birkenfeld, 1932. ul. Krowoderska 61a / ul. Kolberga Oskara 1 – Kamienica, 1937. ul. Krowoderska 63a / ul. Kolberga Oskara 2 – Kamienica, 1930. ul. Krowoderska 63b – Kamienica. Projektował Antoni Pawlikowski, 1937. W kamienicy mieszkał Bolesław Czuchajowski, o czym informuje tablica pamiątkowa na fasadzie. ul. Krowoderska 65a – Kamienica, XX w. ul. Krowoderska 65b – Kamienica, XX w. (funkcjonalistyczny budynek, nad wejściem znajdują się dwie płaskorzeźby wiewiórek). ul. Krowoderska 66b – Kamienica, po 1940. ul. Krowoderska 68 – Kamienica, ok. 1905. ul. Krowoderska 70 – Kamienica, k. XIX w. ul. Krowoderska 71a – Kamienica, ok. 1930. Na bocznej fasadzie kamienicy znajduje się mural autorstwa Kamila Kuzko, którego pierwszoplanowym bohaterem jest Stańczyk. ul. Krowoderska 72 – Kamienica. Projektował Jakub Spira, 1936 (na elewacji kamienicy znajduje się godło Żaglowiec). ul. Krowoderska 74 / al. Słowackiego Juliusza 25 – Kamienica czynszowa. Projektował Beniamin Torbe,1908, ma tutaj siedzibę Małopolski Związek Piłki Nożnej. ul. Krowoderska 77 – Kamienica, ok. 1904. ul. Krowoderska 79 /Al. Słowackiego Juliusza 27 – Kamienica czynszowa, 1900. W kamienicy w latach 1901–1906 mieszkał i miał pracownię (znaną jako „błękitna pracownia”) Stanisław Wyspiański.

Przypisy Encyklopedia Krakowa. T. 1. Kraków: Wydawnictwo Biblioteka Kraków i Muzeum Krakowa, 2023, s. 815-816, .

Bibliografia Praca zbiorowa Zabytki Architektury i budownictwa w Polsce. Kraków Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków Warszawa 2007, .

Krowoderska