Złudzenie ponadprzeciętności – błąd poznawczy objawiający się skłonnością jednostki do przeceniania swoich umiejętności i cech w stosunku do innych ludzi. Zjawisko to jest obserwowane na wielu różnych płaszczyznach, wliczając w to inteligencję, umiejętność wykonywania zadań i rozwiązywania testów oraz posiadania pożądanych przymiotów i cech charakteru. Jest to jedna z wielu pozytywnych iluzji dotyczących samego siebie. Badaniem tego zagadnienia zajmuje się psychologia społeczna.
Złudzenie ponadprzeciętności jest często zaliczane do efektu ponadprzeciętnościA. Szyszka. Polityczne, ekonomiczne i behawioralne aspekty kryzysu w strefie euro (pdf), Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 689. 2012, s. 840 (8), dostęp 2016-01-13. (). Inne nazwy to: błąd wyższościA. Zawadzka; M. Niesiobędzka; D. Godlewska-Werner. Kultura konsumpcji – wartości, cele, dobrostan. Psychologiczne aspekty zjawiska (pdf). Wydawnictwo Stowarzyszenia Filomatów, 2014. dostęp 2016-01-13. (ang. superiority bias), błąd łagodności (ang. leniency error), poczucie relatywnej wyższości (ang. sense of relative superiority), efekt primus inter pares oraz Lake Wobegon effect (pol. efekt jeziora Wobegon, nazwany za fikcyjnym miasteczkiem stworzonym przez pisarza Garrisona Keillora, gdzie „wszystkie dzieci były ponadprzeciętne”)Zuckerman, E. W., & Jost, J. T. (2001). What Makes You Think You’re So Popular? Self Evaluation Maintenance and the Subjective Side of the „Friendship Paradox”. Social Psychology Quarterly, 64(3), 207-223.. Nazwa „złudzenie ponadprzeciętności” została po raz pierwszy użyta przez Vana Yperena i Buunka w 1991 roku.
W badaniach kierowców Svenson (1981) odkrył, że 80% z nich zaliczyło siebie pod względem umiejętności do najlepszych 30%Svenson, O. (1981). Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers? Acta Psychologica, 47, 143-48.. Podobnie w badaniach popularności studentów Zuckerman i Jost (2001) pokazali, że większość studentów oceniła samych siebie jako „ponadprzeciętnie lubianych”Zuckerman, E. W., & Jost, J. T. (2001). What Makes You Think You’re So Popular? Self Evaluation Maintenance and the Subjective Side of the „Friendship Paradox”. Social Psychology Quarterly, 64(3), 207-223.. Przy ankietowaniu absolwentów szkół średnich w USA pokazano, że przy umiejętnościach takich jak „nawiązywanie przyjaźni” mniej niż 1% oceniło siebie poniżej średniej. 60% zaliczyło siebie do górnych 10%. Podobny efekt zauważono w wielu innych badaniach, przy ocenie takich cech jak: uczciwość, szczęście czy umiejętności inwestowania.
Skłonność ta występuje szczególnie silnie, gdy człowiek ma ocenić siebie w ważnych dla siebie wymiarach. Jest to związane z tendencją do podtrzymywania i podnoszenia samooceny (więcej zobacz: autowaloryzacja).
Złudzenie ponadprzeciętności w różnych sytuacjach Złudzenie ponadprzeciętności obserwuje się u jednostek porównujących się z innymi ludźmi w wielu różnych aspektach życia społecznego, wliczając w to wykonywanie zadań i osiąganie celów w środowisku akademickim (np. ocena osiągnięć na tle grupy, podczas egzaminów oraz inteligencji w ogóle), w środowisku pracowniczym (np. ocena osiągnięć zawodowych), w sytuacjach społecznych (np. ocena własnej popularności lub posiadanych pozytywnych, pożądanych cech, jak np. szczerość czy pewność siebie), a także podczas oceniania umiejętności wykonania codziennych czynności wymagających posiadania pewnych kompetencji.
Aby zademonstrować zjawisko złudzenia ponadprzeciętności poprzez porównanie społeczne należy rozwiązać dwa problemy logiczne. Pierwszym jest niejednoznaczność słowa „przeciętny”. Jest logicznie możliwe, aby niemal cała grupa plasowała się powyżej przeciętnej, jeżeli dystrybucja danej cechy w grupie jest bardzo niesymetryczna.
Kolejnym problemem jest fakt, że jednostki objęte badaniem mogą zinterpretować zadane pytanie na różne sposoby. W rezultacie jest logicznie możliwe, że większość z nich jest np. bardziej hojna niż pozostali członkowie grupy, ale według „własnej definicji” hojności. Ta interpretacja została potwierdzona w eksperymentach, które różnicowały zakres swobody interpretacji zadawanych pytań. U jednostek, którym zadawano pytania o specyficzną i ściśle zdefiniowaną cechę, złudzenie ponadprzeciętności nadal występuje.
Średnia i mediana Matematycznie jest możliwe, że większość wyników w danej grupie, a nawet wszystkie poza jednym, rzeczywiście znajdują się powyżej średniej. Pod warunkiem jednak, że jeden z tych wyników jest bardzo odległy od pozostałych.
Przykład: Mierzymy pięciu badanym wzrost i okazuje się, że czterech z nich ma 180 cm, a jeden 160 cm. Średnia arytmetyczna tej grupy to 176 cm. W związku z tym większość osób w tej grupie (80%) rzeczywiście ma wzrost wyższy niż średni. Nie ma natomiast możliwości, aby większość znalazła się powyżej mediany.
W badaniach psychologicznych ta różnica między średnią arytmetyczną a medianą jest jednak nieistotna, bowiem standardowa instrukcja, którą otrzymuje badany, brzmi: porównaj siebie z inną typową osobą pod danym względem (np. inteligencji). Ponadto większość wartości naturalnych zmiennych (takich jak inteligencja, agresywność, ekstrawersja, dojrzałość itp.) tworzy rozkład normalny, dla którego średnia i mediana posiadają taką samą wartość.
Zdolność poznawcza Iloraz inteligencji Jednym z głównych efektów złudzenia ponadprzeciętności w stosunku do ilorazu inteligencji jest efekt Dunninga-Krugera (ang. Dunning-Kruger effect). Opisuje on tendencję ludzi o poniżej przeciętnej wartości ilorazu inteligencji do przeceniania wartości swojego IQ, a także ludzi o ponadprzeciętnym IQ do niedoszacowania jego wartości. Tendencja ta została opisana przez przez Justina Krugera i Davida Dunninga z Uniwersytetu Cornella, którzy przeprowadzili pierwsze międzykulturowe badania postrzegania inteligencji. Ich badania wykazały także, że umiejętność trafnego oszacowania wartości ilorazu inteligencji innych ludzi jest proporcjonalna do IQ oceniającego (np. im niższe IQ jednostki, tym niższa jest jej zdolność do trafnej oceny IQ innych ludzi). Ludzie o wyższym IQ są generalnie lepsi w trafnym szacowaniu inteligencji innych ludzi, ale zapytani o IQ ludzi o podobnym ilorazie inteligencji do ich własnego, wykazują tendencję do oceniania własnego IQ jako niższego.
Różnice w rzeczywistej wartości ilorazu inteligencji a postrzeganej przez jednostkę zostały także zauważone pomiędzy płciami. Badania brytyjskiego psychologa Adriana Furnhama wykazały, że mężczyźni przejawiają tendencję do zawyżania wartości swojego IQ o około 5 punktów, a kobiety do zaniżania go o podobną wartośćJanet E. Davidson and C. L. Downing, „Contemporary Models of Intelligence” in Robert J. Sternberg, Handbook of Intelligence, 2000..
Pamięć Złudzenie ponadprzeciętności zostało zaobserwowane podczas badań psychologicznych porównujących samoocenę pamięci. Badanie obejmujące uczestników w wieku 49–89 lat polegające na samoocenie pamięci uczestnika w porównaniu do innych ludzi w podobnym wieku, 25-latków oraz własnej pamięci badanego w wieku 25 lat wykazało, że uczestnicy przejawiali poczucie iluzorycznej ponadprzeciętności w porównaniu zarówno do ludzi w swojej grupie wiekowej, jak i 25-latków. Wykazano także, że wyniki te były jedynie w niewielkim stopniu związane z wiekiem badanego.
Zadania kognitywne Uczestnicy badania Krugera i Dunninga otrzymali polecenie wykonania określonych zadań (jak rozwiązywanie problemów logicznych, analiza pytań gramatycznych, czy decydowanie o tym czy dowcip był zabawny), a następnie zostali proszeni o ocenę tego jak dobrze wypadli podczas wykonywania zadań na tle grupy, pozwalając tym samym na bezpośrednie porównanie ich rzeczywistych i postrzeganych wyników.
Uczestnicy zostali podzieleni na cztery grupy, w zależności od osiągniętych rzeczywistych wyników. Okazało się, że wszystkie cztery grupy oceniły swoje odpowiedzi jako ponadprzeciętnie dobre, co oznacza, że grupa która osiągnęła najniższe wyniki (dolne 25%) popełniła duży błąd w swojej ocenie. Naukowcy uważają, że jednostki, które poradziły sobie najgorzej z wykonywaniem zadań, wypadły najgorzej także w rozpoznawaniu umiejętności niezbędnych do wykonania zadania. Po krótkim przeszkoleniu jednostki, które poprzednio najgorzej radziły sobie z powierzonymi zadaniami, poprawiły zarówno swoją zdolność do oceny swoich wyników, jak i zdolność ich wykonywania.
Artykuł pod tytułem Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One’s Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments (pol. Niewykwalifikowany i nieświadomy tego: jak trudności w rozpoznawaniu swojej własnej niekompetencji prowadzą do nadmuchanej samooceny) został nagrodzony Antynoblem w 2000 roku, improbable.com, dostęp 2016-01-13..
W roku 2003 Dunning i Joyce Ehrlinger, także z Uniwersytetu Cornella, opublikowali badanie które dokumentowało zmianę w opiniach ludzi na swój własny temat pod wpływem informacji z zewnątrz. Studenci uniwersytetu otrzymali testy wiedzy z zakresu geografii, z których część miała na celu pozytywnie wpłynąć na ich samoocenę, a pozostałe miały wywrzeć efekt negatywny. Uczestnicy zostali następnie poproszeni o ocenę tego jak wypadli na teście i ich oceny wykazywały odchylenie pozytywne lub negatywne, zgodne ze wcześniejszą sugestią.
Wielu naukowców próbowało rozszerzyć te badania na ocenę innych ludzi, ale wyniki wskazują na duże zafałszowanie zakłóceniami i stronniczością.
Sukcesy zawodowe i akademickie W ankiecie przeprowadzonej wśród kadry Uniwersytetu Nebraski dotyczącej umiejętności pedagogicznych, 68% badanych oceniło siebie samych jako znajdujących się wśród najlepszych 25% nauczycieli, a ponad 90% oceniło się jako ponadprzeciętnych.
W podobnej ankiecie, 87% studentów MBA na Uniwersytecie Stanforda oceniło swoje sukcesy akademickie jako ponadprzeciętne„It’s Academic.” 2000. Stanford GSB Reporter, kwiecień 24, s. 14–15. przez .
Złudzenie ponadprzeciętności ma także tłumaczyć takie zjawiska jak duże operacje giełdowe (ponieważ każdy makler uważa siebie samego za najlepszego i tego któremu się powiedzie) oraz dużą liczbę pozwów sądowych trafiających na wokandę (ponieważ z powodu złudzenia ponadprzeciętności wielu prawników przejawia odrealnione przekonanie, że wygra sprawę).
Ocena samego siebie, przyjaciół i kolegów Jedno z pierwszych badań, które wykazało istnienie zjawiska złudzenia ponadprzeciętności, zostało przeprowadzone przez College Board w 1976 rokuMark D. Alicke; Olesya Govorun (2005). „The Better-Than-Average Effect”. In Mark D. Alicke, David A. Dunning, Joachim I. Krueger. The Self in Social Judgment. Studies in Self and Identity. Psychology Press. s. 85–106. . OCLC 58054791.. Polegało ono na wypełnieniu ankiet załączonych do arkuszy egzaminu SAT, w których uczniowie byli proszeni o ocenienie kilku swoich pozytywnych cech w stosunku do mediany grupy. W ocenie umiejętności przywódczych 70% uczniów uznało, że plasują się powyżej mediany grupy. W ocenie umiejętności utrzymywania dobrych relacji z innymi ludźmi 85% uczniów oceniło się powyżej mediany grupy, a 25% uznało, że plasują się w górnym 1%.
W badaniu z 2002 roku dotyczącym złudzenia ponadprzeciętności, gdzie uczestnicy zostali poproszeni o porównanie samych siebie do przyjaciół oraz innych ludzi pod względem cech pozytywnych (takich jak punktualność, czy wrażliwość) oraz cech negatywnych (takich jak naiwność, czy brak konsekwencji). Uczestnicy oceniali samych siebie korzystniej niż swoich przyjaciół, którzy z kolei byli korzystniej oceniani niż pozostali ludzie.
Kilka innych badańHenri Tajfel; John C. Turner. „The Social Identity Theory of Intergroup Behavior” (PDF). In William G. Austin and Stephen Worchel. Psychology of Intergroup Relations (2nd ed.). s. 7–24. . potwierdziło, że przyjaciele są oceniani lepiej niż pozostali ludzie. Uważa się, że może to być przypisane „stronniczemu postrzeganiu grupy” i może być motywowane potrzebą pozytywnej tożsamości społecznej jednostki.
Popularność