Zygmunt Bauman (ur. 19 listopada 1925 w Poznaniu, zm. 9 stycznia 2017 w Leeds) – polski socjolog, filozof, eseista, jeden z twórców koncepcji postmodernizmu – ponowoczesności, płynnej nowoczesności, późnej nowoczesności. Profesor nauk humanistycznych. Przez wiele lat pełnił funkcję kierownika Katedry Socjologii na University of Leeds, od 1990 był profesorem emerytowanym tej uczelni. Specjalizował się w teorii kultury. Laureat wielu nagród krajowych i międzynarodowych.
Życiorys Urodził się w rodzinie polskich Żydów, jako syn Zofii i Maurycego. Jego rodzina nie była dobrze sytuowana. Choć Maurycy Bauman pracował okresowo jako księgowy, nie radził sobie w tym zawodzie. Żydowskie pochodzenie młodego Zygmunta przysparzało mu w szkole problemów z akceptacją ze strony innych uczniów Ukończył renomowane poznańskie gimnazjum Bergera, naukę pobierając w getcie ławkowym.
Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 wraz z rodzicami uciekł do Związku Radzieckiego. Działanie jego rodziny było motywowane koniecznością uratowania się przed działalnością Einsatzgruppen, które podczas niemieckiej agresji na Polskę mordowały Żydów. Przetrwanie rodzina Baumana zawdzięczała matce, która pracowała jako kucharka w kantynie robotniczej i miała możliwość dokarmiania męża i syna. Ten ostatni zajął się na obczyźnie kontynuacją nauki. Szkołę średnią skończył z wyróżnieniem w 1942 roku; na dyplomie pojawiła się opinia o jego „dużych zdolnościach umysłowych” oraz o tym, że cieszył się „autorytetem i zasłużonym poważaniem”. Wstąpił do Komsomołu, pracując jako początkujący robotnik w zakładach naprawy taboru kolejowego w Szachunji. W 1943 rozpoczął studia na uniwersytecie w Gorkim, jednak władze uniwersytetu zorientowały się, że nie mogą przyjąć obcokrajowca. Wówczas okres 1942−1943 Bauman spędził, pracując w gorkiewskim tartaku. W 1943 roku został zmobilizowany i wcielony do moskiewskiej milicji, w której służył przez kilka miesięcy, regulując ruch na ulicach jako „inspektor ruchu drogowego”Michał Cichy, „Przewodnik po królestwie wolności”, Gazeta Wyborcza, 25–26.11.1995..
Po zdaniu egzaminu maturalnego w wieku lat dziewiętnastu (1944) wstąpił do 1 Armii Wojska PolskiegoPiotr Gontarczyk, Nowe kłopoty z historią. Publicystyka z lat 2005–2008, Warszawa 2008, s. 67.. Pełnił funkcję oficera polityczno-wychowawczego, służąc w szeregach 4 Dywizji Piechoty im. Jana Kilińskiego. To właśnie tam niezależnie od swego żydowskiego pochodzenia spotkał się z akceptacją, co miało wpływ na jego dalszą karierę. Wziął udział w bitwie o Kołobrzeg, w której został ranny, oraz w bitwie o Berlin.
Współpraca z władzą ludową Jak wynika z ustaleń Piotra Gontarczyka z Instytutu Pamięci Narodowej, w 1944 roku Zygmunt Bauman podpisał zobowiązanie do współpracy jako agent-informator Informacji Wojskowej o pseudonimie „Semjon”. Część zachowanych raportów określa „Semjona” jako bezwartościowe i niechętne do współpracy źródło informacji, z kolei według innych był dobrze wyszkolonym i cennym analitykiem.
W czerwcu 1945 wraz z całą 4 Dywizją Piechoty został wcielony do Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW). Od 6 czerwca w ramach 5 Samodzielnego Batalionu Ochronnego w Bydgoszczy pełnił funkcję zastępcy ds. polityczno-wychowawczych (KBW), a od grudnia funkcję starszego instruktora ds. polityczno-wychowawczych Wydziału Bezpieczeństwa Wewnętrznego (WBW) w Bydgoszczy. W styczniu 1946 wstąpił do Polskiej Partii RobotniczejSpętana akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach władz PRL. Materiały partyjne 1950-1986, t. II, red. P. Pleskot, T.P. Rutkowski, Warszawa 2012, s. 331.. 6 lipca objął funkcję starszego wykładowcy ds. polityczno-wychowawczych w Samodzielnym Pułku Szkolnym KBW w Warszawie. Od 1 lipca kolejnego roku objął funkcję starszego instruktora wyszkolenia polityczno-wychowawczego w Wydziale Wyszkolenia Politycznego Zarządu Polityczno-Wychowawczego KBW, 10 lutego 1948 został szefem tego wydziału, a 20 grudnia tego samego roku szefem i jednocześnie zastępcą Wydziału I, Oddziału II. 10 lipca 1949 został mianowany szefem Oddziału Propagandy i Agitacji w Zarządzie Politycznym.
W opublikowanym przez IPN w 2006 wniosku awansowym z 1950 widnieje notatka, iż jako szef Wydziału Polityczno-Wychowawczego Bauman brał udział w tłumieniu podziemia niepodległościowego: „przez 20 dni dowodził grupą, która wyróżniła się schwytaniem wielkiej ilości bandytów”, a także został odznaczony Krzyżem WalecznychP. Gontarczyk, Towarzysz Semjon. Nieznany życiorys Zygmunta Baumana, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 6 (65), czerwiec 2006, dok. 2.; nie jest jednak pewne, czy przez „bandytów” wnioskodawcy rozumieli partyzantów, czy szabrowników. Wniosek potwierdzał sumienność Baumana w wykonywaniu pracy, predyspozycje naukowe, a także dzielenie zaangażowania ideologicznego z jego matką (aktywistką Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) oraz konflikt z ojcem, który miał się wyrazić w prośbie „o przekazanie Partii sumy powstałej z praw rodziców do spadku rodzinnego w postaci części domu”.
Sugestię Gontarczyka, że Bauman „walczył z bronią w ręku” przeciwko podziemiu niepodległościowemu, skomentował sam zainteresowany w wywiadzie udzielonym dziennikowi „The Guardian” w 2007 roku. Bauman wziął na siebie pełną odpowiedzialność za współpracę z władzą ludową w okresie stalinizmu, przyznając zarazem, że popełnił błąd. Swoją decyzję tłumaczył wiarą w niesienie postępu: „W zubożałym kraju oczekujesz poradzenia sobie z nędzą, upokorzeniem, brakiem ludzkiej godności, z całym szeregiem problemów społecznych i kulturowych. Jeśli się spojrzało na ówczesne spektrum polityczne w Polsce, partia komunistyczna obiecała najlepsze rozwiązanie”. Dodawał jednak, że podczas współpracy jego działalność ograniczała się do pisania pamfletów politycznych oraz do wykonywania prac biurowych, a publikacja pomijała jego losy po 1953 roku, kiedy miał być inwigilowany przez władze PRL.
Dziennikarz Artur Domosławski, odnosząc się do ustaleń Gontarczyka, zarzucał historykowi posługiwanie się „kruchym materiałem dowodowym”. Według Domosławskiego Bauman dostarczał KBW „teksty analityczne, względnie ideologiczno-propagandowe, nie donosy ani informacje pochodzące ze szpiegowania innych”; nie ma też przekonujących dowodów na jego faktyczny udział w zabijaniu żołnierzy polskiego podziemia. Domosławski pisze, że już od 1950 roku, kiedy Baumanowi przypisano przypadkowe zniekształcenie cytatu z wystąpienia Bolesława Bieruta, bezpieka poszukiwała możliwości jego zwolnienia z dotychczasowych funkcji. Szansa ta nadarzyła się na fali kampanii antysemickiej w ZSRR u schyłku rządów Józefa Stalina, kiedy Bauman został uznany za wrogi element „pochodzenia drobnomieszczańskiego”; 16 marca 1953, dziesięć dni po śmierci Stalina, Bauman został zwolniony z pełnionych funkcji i z zawodowej służby wojskowej ze względu na więź z „burżuazyjną na wskroś rodziną” i niechęć do zerwania z nią stosunków, w związku z czym stwierdzono jego „nieprzydatność do dalszej służby w wojsku”. Rozkaz usunięcia Baumana ze służby wydał sam marszałek Konstanty Rokossowski.
Kariera naukowa Służbę w wojsku łączył ze studiami wieczorowymi z filozofii i socjologii. Po wojnie studiował na Uniwersytecie Warszawskim. Przed obroną pracy magisterskiej z filozofii napisanej na seminarium Adama Schaffa w 1954 roku został zatrudniony na uniwersytecie jako asystent Juliana Hochfelda. Radykalnie lewicowe poglądy Baumana uległy w miarę pracy uniwersyteckiej złagodzeniu, gdy przyszły socjolog zaczął rozumieć rozdźwięk między teorią marksistowską a rzeczywistością. W maju 1956 roku obronił przygotowaną pod kierunkiem Hochfelda rozprawę doktorską pt. Doktryna polityczna brytyjskiej Partii Pracy, której recenzentami byli Adam Schaff i Karol Lapter, a rok później – w czasie odwilży popaździernikowej – zdobył stypendium umożliwiające mu roczny pobyt na London School of Economics. Wyniki dalszych badań nad brytyjskim ruchem robotniczym ogłosił w rozprawie habilitacyjnej Klasa, ruch, elita. Studium socjologiczne dziejów angielskiego ruchu robotniczego, którą obronił w 1960 roku. Odtąd kariera Baumana zaczęła się rozwijać: został redaktorem naczelnym pisma naukowego „Studia Socjologiczne”, objął również po Hochfeldzie Katedrę Socjologii Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego.
Jak wynika z dokumentacji przewertowanej przez Dariusza Rosiaka, Bauman na przełomie lat 1964/1965 wspierał Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego przy tworzeniu Listu otwartego do Partii, bronił też Adama Michnika podczas protestów studenckich w Warszawie w 1968 roku. Podczas wydarzeń marcowych, gdy w Polsce narastały wobec Żydów oskarżenia o syjonizm, Bauman znalazł się wśród profesorów uczelni oskarżonych o rzekome podjudzanie studentów do protestów:
W następstwie postępującej nagonki antysemickiej, 25 marca 1968 roku Bauman wraz z wieloma innymi naukowcami z Uniwersytetu Warszawskiego (w tym Leszkiem Kołakowskim, Włodzimierzem Brusem oraz Marią Hirszowicz) został usunięty z uczelni. W obliczu nieprzyjaznej atmosfery towarzyszącej wydarzeniom marcowym w czerwcu wyjechał wraz z rodziną z Polski. Wyemigrował do Izraela, spędził tam trzy lata. Nauczywszy się języka hebrajskiego, wykładał na Uniwersytecie Telawiwskim. Uznał jednak, że „trudno leczyć rany przez nacjonalizm zadane innym nacjonalizmem”, po czym emigrował do Wielkiej Brytanii. Tam związał się z Uniwersytetem w Leeds, gdzie w latach 1972–1990 był kierownikiem Katedry Socjologii.
Odtąd publikował już przeważnie w języku angielskim, a do świadomości zachodnioeuropejskiej przebił się za sprawą dwóch książek. Pierwsza z nich, opublikowana w 1987 roku pod nazwą Legislators and Interpreters (Prawodawcy i tłumacze), stanowiła studium na temat malejącej od XVIII wieku roli intelektualistów w społeczeństwie. W drugim głośnym studium, Modernity and the Holocaust (Nowoczesność i Zagłada) z 1989 roku, socjolog po raz pierwszy wypowiedział się na temat doświadczenia antysemityzmu w Europie i oskarżył prądy modernistyczne o przygotowanie gruntu pod zbiurokratyzowaną machinę Szoah. W 1990 roku przeszedł na emeryturę, nadal jednak pisał szereg książek poświęconych współczesnym tendencjom społeczeństw europejskich. Publikował na łamach takich pism, jak „Gazeta Wyborcza”, „Polityka”, „Kultura Liberalna” oraz „Znak”.
Zmarł 9 stycznia 2017 roku w Leeds. Przyczyną jego śmierci była niewydolność serca. Po skromnej uroczystości pogrzebowej jego ciało zostało skremowane, a prochy rozrzucone na terenie posiadłości Baumanów.
Poglądy Nowoczesność Jego myśli filozoficzne były skoncentrowane wokół zagadnień nowoczesności i ponowoczesności. Nowoczesność Bauman definiował jako moment w historii ludzkości, w którym gwałtowny rozwój myśli indywidualistycznej, przemiany gospodarcze, naukowe i techniczne oraz zeświecczenie społeczeństwa zaburzyły monotonię życia przednowoczesnego. W nowoczesności, zdaniem Baumana, człowiek zdaje sobie sprawę, że to on ma siłę sprawczą, nie zaś platoński Demiurg. W konsekwencji człowiek postrzega świat jako niedoskonały i próbuje go naprawić. Polski socjolog używa dla takiej kultury metafory ogrodu – człowiek pielęgnuje świat Natury, podporządkowując go Rozumowi.
Wraz z nastaniem nowoczesności pogłębiła się przepaść między elitą intelektualną a ulicznym, nieoświeconym tłumem, a głównym nadzorcą porządku społecznego stało się państwo. Technicyzacja świata nowoczesnego, określana przez Baumana mianem kultury porządkowania, doprowadzała do wytworzenia różnic pomiędzy ładem społecznym a elementami chaosu, który był tępiony – poprzez segregację, deportację obcych, nowe przepisy prawne. Kulturę polegającą na wyrywaniu społecznych chwastów oraz tworzeniu idealnego społeczeństwa Bauman nazywał ogrodniczą. Chwastem w rozumieniu Baumana jest obcy, który wymyka się kontroli społecznej i zaburza ustanowiony ład.