Stosunki polsko-krzyżackie – relacje międzynarodowe łączące państwo zakonu krzyżackiego i Polskę. mały|upright=1.7|Rozwój państwa zakonu krzyżackiego w latach 1260–1410 mały|upright=1.7|Państwo zakonu krzyżackiego w 1466 roku
Polska i zakon krzyżacki przed 1226 rokiem Sytuacja w Polsce mały|upright|Pieczęć państwa polskiego
W okresie panowania Władysława Hermana oraz Bolesława Krzywoustego, Mazowsze zaliczało się do najbogatszych dzielnic, jednak w wyniku najazdów Prusów, Jaćwingów i Litwinów zostało w dużym stopniu spustoszone. W celu powstrzymania ataków Konrad I mazowiecki stworzył sieć grodów obronnych oraz zorganizował Zakon Braci Dobrzyńskich. Doprowadził także do utworzenia oddziałów zbrojnych pod dowództwem wojewodów, jednak wszystkie te środki okazywały się niewystarczające, w związku z czym w 1226 roku Konrad mazowiecki podjął decyzję o sprowadzeniu zakonu krzyżackiego na ziemie polskie.
Sytuacja zakonu krzyżackiego mały|upright|lewo|Herb wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Pod koniec XII wieku zakon krzyżacki był jednym z potężniejszych (pod względem ekonomicznym i politycznym) zakonów powstałych w Palestynie, jednak zakonnicy wiedzieli, że posiadłości znajdujące się na terenach podbitych w czasie krucjat nie są trwałe. Szansą okazało się spotkanie z jednym z organizatorów V wyprawy krzyżowej – królem Węgier Andrzejem II Arpadowiczem, który potrzebował w tym czasie wsparcia przeciwko najeżdżającym Siedmiogród Połowcom. Krzyżacy przenieśli się zatem na teren Siedmiogrodu, jednak Andrzej II zorientował się, iż dążą oni do budowy własnego państwa, które mogłoby stać się nowym zagrożeniem dla Węgier. W związku z tym, w 1225 roku zgromadził siły i doprowadził do wypędzenia Krzyżaków z zajmowanych przez nich terenów. Dla zakonu znów zaistniało zagrożenie powrotu do poprzedniej sytuacji, lecz pojawiła się nowa szansa – zaproszenie ze strony Konrada I Mazowieckiego do osiedlenia się i walki z pogańskimi Prusami.
Lata 1226–1307 mały|Zamek w Malborku – widok od strony wschodniej W 1226 r. książę mazowiecki Konrad rozpoczął rozmowy z zakonnikami, przyznając im w konsekwencji w 1228 r. w dzierżawę ziemię chełmińską, jednakże przy zachowaniu całości swoich prerogatyw książęcych. W 1230 r. niewielki oddział krzyżacki osiedlił się koło Torunia. Z ziemi chełmińskiej zakon miał dogodną bazę do rozpoczęcia walk z plemionami Prusów, które zagrażały północnym rubieżom Mazowsza. Sytuacja kształtowała się dla Krzyżaków pomyślnie, gdyż w 1231 roku dostał się do niewoli pruskiej biskup Chrystian, który nie stosował w swych misjach chrystianizacyjnych przemocy, lecz próbował pokojowo nawracać plemiona pruskie. W 1234 r. doszło do pierwszego wystąpienia Krzyżaków przeciwko Konradowi, gdy zaproszony przez nich margrabia Miśni – Henryk – napadł na stolicę księstwa mazowieckiego, Płock, i spalił tamtejszą katedrę.
Krzyżacy na podstawie sfałszowanego wcześniej dokumentu Konrada, tzw. Falsyfikatu Kruszwickiego z 1230 roku (jakoby nadającego im ziemię chełmińską w wieczyste posiadanie), uzyskali 3 sierpnia 1234 r. bullę papieża Grzegorza IX Pietati proximum, uznającą pełnię władzy Krzyżaków w ziemi chełmińskiej i nowych zdobyczach pruskich. Dodatkowo na skutek starań Krzyżaków cesarz Fryderyk II wydał im w 1235 roku tzw. „Złotą Bullę” z Rimini (antydatowaną na 1226 r.), która potwierdzała nadanie Krzyżakom ziemi chełmińskiej, jednak nie jako lennikom Konrada Mazowieckiego, ale jako suwerennym właścicielom dzielnicy. Około roku 1235 większość spośród Braci Dobrzyńskich przyłączyła się do Krzyżaków, co sprawiło, że uzyskali oni swego rodzaju monopol na walkę z niewiernymi i objęli nadaną im wcześniej przez Konrada ziemię dobrzyńską, co wywołało kolejny konflikt z Konradem.
Następne lata to pasmo sukcesów w podbijaniu terenów pruskich. W 1254 roku zdobyto osadę Tuwangste, którą na cześć dowodzącego wyprawą króla czeskiego Przemysła Ottokara II nazwano Królewcem. Skutkiem rejz – oprócz zdobycia nowych terenów – była niemal całkowita zagłada plemienia Jaćwingów oraz Prusów: przetrwały jedynie elity, które spolonizowały się lub zgermanizowały w późniejszych wiekach.
Lata 1308–1343 Utrata Pomorza Gdańskiego W XIII wieku zbrojne konflikty polsko-krzyżackie nie występowały, lecz wiek XIV przyniósł kolosalną zmianę w stosunkach między obydwoma państwami. Będący królem Polski Wacław III zawarł z Brandenburczykami umowę, na mocy której miał oddać Pomorze Gdańskie w zamian za Nową Marchię. Ostatecznie do zamiany nie doszło z powodu śmierci polskiego władcy, jednak w 1308 Brandenburgia postanowiła skorzystać ze słabości państwa Władysława Łokietka i zajęła Pomorze. Książę zmuszony został zwrócić się o pomoc do Krzyżaków, którzy wypędzili najeźdźców. Za swoją pomoc zażądali jednak wysokiej zapłaty, przewyższającej wartość zajętej ziemi. Wobec odmowy zapłaty przez Władysława zagarnęli oni całe Pomorze Gdańskie w 1309, a załogę Gdańska wymordowali. Osłabiona w tym czasie Polska, rozbita wciąż na dzielnice, nie była w stanie natychmiast przeciwstawić się agresji, co spowodowało utratę tych ziem na długie lata.
mały|upright|lewo|Władysław I Łokietek
W 1320 roku Polska zjednoczyła się, a Władysław Łokietek został jej królem. Kraj ten nadal był jednak zbyt słaby, aby podjąć się kolejnej walki. Zamiast tego nowy król poddał spór z zakonem krzyżackim pod sąd papieski w Inowrocławiu. Wyrok z 1321 roku nakazał Krzyżakom zwrot Pomorza Gdańskiego Polsce. Zakon, mimo polskich akcji dyplomatycznych i orzeczeń sądów papieskich, nie zamierzał zwrócić tych ziem.
W marcu 1329 roku w sojuszu z Janem Luksemburskim Krzyżacy podbili Ziemię dobrzyńską, a w kwietniu wtargnęli na Kujawy, gdzie spalili Włocławek z katedrą oraz grody w Raciążku i Przedeczu. W 1330 roku Krzyżacy zdobyli w maju gród Wyszogród, ponownie Raciążek, Radziejów, Nakło i Bydgoszcz. W odwecie Łokietek, przy wsparciu wojsk węgierskich i litewskich z Giedyminem, wtargnął we wrześniu do ziemi chełmińskiej i splądrował okolice Golubia, Kowalewa, Radzynia, zdobył zamek w Wąbrzeźnie i podczas oblegania zamku w Lipienku 18 października 1330 zawarł z wielkim mistrzem siedmiomiesięczny rozejm, w którym Krzyżacy zobowiązali się zwrócić Łokietkowi Bydgoszcz i Wyszogród.
W lipcu 1331 roku doszło do zawarcia bardzo groźnego dla Polski sojuszu Jana Luksemburskiego z Krzyżakami. Krzyżacy w lipcu zajęli Bydgoszcz, Kwieciszewo, Pyzdry, po czym 27 lipca pod miastem rozbili wojska polskie Wincentego z SzamotułMarian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2014, s. 35.. Następnie Krzyżacy zdobyli Środę, Pobiedziska, Klecko i 31 lipca Gniezno (bez katedry i kościoła franciszkanów), a 1 sierpnia Żnin. Miało to być preludium do właściwej kampanii prowadzonej z Janem Luksemburskim, z którym Krzyżacy mieli spotkać się pod Kaliszem. We wrześniu Krzyżacy spod Płocka uderzyli na Łęczycę, którą spalili (bez grodu), a następnie Szadek i Sieradz. Świeżo odrodzonemu państwu polskiemu groziła utrata suwerenności, jednak nie doszło do tego przez zbyt wolne działania Jana Luksemburskiego: Król Czech zamiast do Kalisza, gdzie czekali na niego 21–22 września oblegający to miasto Krzyżacy, ruszył w końcu września na Poznań, który miał się znaleźć w zasięgu wpływów krzyżackich. Krzyżacy w efekcie nie mogąc zdobyć Kalisza zaczęli się wycofywać na Kujawy paląc Stawiszyn, Konin i rozbijając w nocy z 23–24 września pod miastem część polskich oddziałów Władysława Łokietka.
Bitwa pod Płowcami thumb|upright=1.2|Juliusz Kossak, Płowce, 1883
Podczas gdy Krzyżacy wycofywali się na północ z uprowadzoną ludnością, za nimi podążał z oddziałem rozpoznawczym Wincenty z Szamotuł, a za nim król z resztą armii. Z Radziejowa Krzyżacy postanowili uderzyć na Brześć Kujawski, dokąd wyruszył główny oddział armii, zostawiając resztę wojsk z wielkim marszałkiem Altenburgiem w obozie. W tym momencie Władysław Łokietek postanowił zaatakować część sił zakonnych 27 września 1331 roku, w wyniku z czego doszło do bitwy pod Płowcami na Kujawach. Bitwa nie została jednoznacznie rozstrzygnięta, lecz to strona polska zrealizowała swój cel – kampania Krzyżaków na ziemiach polskich została przerwana, uniemożliwiono im zdobycie Brześcia i podbój Kujaw.
Już 20 listopada 1331 roku nastąpił kolejny dywersyjny najazd Zakonu na Kujawy. A 9 kwietnia 1332 roku zakon krzyżacki ponownie najechał na Kujawy, zdobywając w dniu 19 kwietnia 1332 roku, po 3 dniach oblężenia Brześć Kujawski i zajmując 26 kwietnia Inowrocław. Jako ostatnia poddała się Krzyżakom Pakość, która skapitulowała 12 lipca 1332 roku. Reakcja ze strony sędziwego króla już nie nastąpiła – zmarł on 2 marca 1333 roku w wieku 73 lat.
Początek panowania Kazimierza Wielkiego mały|upright|Kazimierz III Wielki mały|Akt przedłużenia zawieszenia broni pomiędzy Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim z 30 kwietnia 1334 roku 25 kwietnia 1333 na tronie polskim zasiadł syn poprzedniego króla – Kazimierz III Wielki. Okazał się on osobą niezwykle sprawnie poruszającą się w świecie dyplomacji. W 1335 doprowadził do I Zjazdu Wyszehradzkiego, na którym za cenę 20 tysięcy groszy praskich oraz uznanie zwierzchności Jana Luksemburskiego nad Śląskiem król Czech zrzekł się wszelkich praw do korony polskiej. Oznaczało to ostateczne przekreślenie sojuszu czesko-krzyżackiego. Ponadto usiłowano rozstrzygnąć sprawę utraconych przez Polskę ziem, lecz rezultaty nie zadowalały króla polskiego, w związku z czym zdecydował się on na poddanie sporu z Krzyżakami pod sąd papieski. Wyrok z 16 września 1339 nakazał zwrot Kujaw, ziemi dobrzyńskiej i Pomorza Gdańskiego. Był to już drugi wygrany przez stronę polską proces, ale Krzyżacy ponownie nie zgodzili się na oddanie zagrabionych ziem.
Tymczasem zmarł książę Rusi Halickiej Bolesław Jerzy II, który przed śmiercią uczynił swym sukcesorem Kazimierza Wielkiego, co oznaczało nowe wyzwanie dla polskiej polityki zagranicznej, gdyż do schedy po kniaziu rościli sobie pretensje Litwini, co prowadziło do wojny. Kazimierz Wielki musiał dokonać wyboru, gdyż Polska nie była wówczas na tyle silna, by podjąć się walki na dwóch frontach.
Pokój w Kaliszu
Kazimierz Wielki uznał, że większą szansą dla Korony Królestwa Polskiego byłoby uzyskanie terenów Księstwa Ruskiego, w związku z czym spór z państwem zakonu krzyżackiego należało załagodzić. W tych warunkach doszło w roku 1343 do zawarcia pokoju w Kaliszu, dzięki któremu stosunki między państwami uległy normalizacji, a Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską. Ponadto Kazimierz Wielki zachował tytuł władcy Pomorza Gdańskiego, co w przyszłości mogłoby stanowić podstawę do ewentualnych roszczeń ze strony polskiej.
Lata 1344–1408 mały|Władysław Opolczyk zastawia ziemię dobrzyńską zakonowi krzyżackiemu, 1392, Archiwum Główne Akt Dawnych
Kwestia Władysława Opolczyka Pokój kaliski zapewnił stabilizację w stosunkach polsko-krzyżackich na stosunkowo długi okres. Napięcie we wzajemnych stosunkach nasiliło się jednak ponownie w końcu XIV wieku. Spór ponownie dotyczył ziemi dobrzyńskiej i części Kujaw przekazanej jako lenno Władysławowi Opolczykowi przez Ludwika Węgierskiego. Władysław Opolczyk postanowił zastawić otrzymane ziemie państwu zakonnemu, co wywołało zbrojną interwencję króla Władysława II Jagiełły, lecz konflikt został zażegnany dzięki włączeniu się do działalności politycznej bratanków Opolczyka.
Powstanie Związku Jaszczurczego
W 1397 roku na ziemiach zakonu powstała organizacja mająca chronić interesy lokalnych społeczności przed uciskiem elit krzyżackich – Związek Jaszczurczy. Początkowo swoim zasięgiem obejmował jedynie ziemię chełmińską. Z czasem rozrósł się i stał się podstawą dla kolejnej struktury – Związku Pruskiego.
Bunt Świdrygiełły