Bursztyn, jantar, amber (łac. sucinum, czasem także elektrum z – elektronPor. Pliniusz Starszy, Historia naturalna III/30:152. Tom 1. (KOSMOLOGIA I GEOGRAFIA. KSIĘGI 2-6), Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017.) – kopalna żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew z rzędu bobowców czy rodziny dwuskrzydłowatych.

Znanych jest około 60 odmian (gatunków). Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (znaleziono je w Kanadzie i Chinach) i karbońskich (Illinois, USA); najmłodsze, niezaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii (kopal).

Największe znane złoża bursztynów, szacowane na 90% całych zasobów światowych, zlokalizowane są w obwodzie królewieckim (Rosja).

Nazwy Polska nazwa bursztyn pochodzi od niemieckiego Bernstein (kamień, który się pali). Znany był od dawna pod różnymi nazwami: sukcynit – nazwa geologiczna, pochodzi od łacińskiej formy succinum, która powstała od łac. succus – sok, żywica drzewna; nazwa succinum używana jest również w farmacji Grecy nazywali ten kamień elektron (ηλεκτρον), co oznacza świecący i błyszczący; od nazwy tej pochodzi określenie elektryczności Rzymianie nazywali bursztyn electrum, co było zapożyczeniem z greki, lub lyncurium, czyli mocz rysia, albowiem według legendy złocisty kamień powstał ze skamieniałego moczu tego drapieżnika Estowie (ludy bałtyjskie), jak podaje Tacyt, nazywali go słowem glaesum, które to słowo było również używane w łacinie i od którego pochodzi słowo szkło (glass, glas) używane w językach germańskich Egipcjanie nazywali bursztyn sokal Arabowie anbar, ponieważ zapach pocieranego bursztynu kojarzył się z zapachem ambry; od tej nazwy pochodzi angielskie amber Persowie nazywali kamień karuba – złoty rabuś używana w niektórych językach słowiańskich nazwa jantar pochodzi od litewskiego gintaras lub gentaras Żydzi nazywali go chaszmal, co dosłownie oznacza przepływ prądu, ale metafizycznie również Moc Boża, Moc Anielska, Tchnienie

Właściwości

mały|Inkluzja w bursztynie – mrówka Skład chemiczny: mieszanina kilkudziesięciu różnych związków, o średniej zawartości ok. 67 do 81% węgla i ok. 1% siarki; resztę stanowią tlen i wodór. Jednym ze składników jest kwas bursztynowy (3–8% w sukcynicie, poniżej 3% w innych odmianach bursztynu) Barwa: jasnożółta do brunatnej („bursztynowa”), bywa też mlecznobiały, niebieski, zielonkawy, bezbarwny, czerwony i czarny Połysk: tłusty Przełam: muszlowy, schodkowy Przezroczystość: przezroczysty, przeświecający, do nieprzezroczystego Rysa: biała Twardość w skali Mohsa: 2,0 – 2,5 Gęstość: 1,05 – 1,09 g/cm³ Łupliwość: brak Luminescencja: fluoroscencja – brunatnobiała do żółtozielonej, dla burmitu niebieska Temperatura topnienia Współczynnik załamania światła 1,539 – 1,542

Tworzy nieregularne bryłki. Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i kenozoiku szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt czy kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady (również dinozaury, w tym ptaki), rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.

Odmiany burmit; bursztyn bałtycki; aikait – odmiana bursztynu znajdowana na Węgrzech i we Francji; bursztyn dominikański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych w Dominikanie na Karaibach; bursztyn japoński – odmiana bursztynu wydobywanego w północnej części wyspy Honsiu (Japonia), nad brzegiem Oceanu Spokojnego; bursztyn libański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach kredowych (kreda dolna) w Libanie na Bliskim Wschodzie; bursztyn meksykański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych (oligocen górny – miocen dolny) w Meksyku; bursztyn tajmyrski; bursztyn z Oise; cyberyt; keflachit; keuperyt; retynit – odmiana cechująca się zawartością kwasu bursztynowego poniżej 3%, czym różni się od sukcynitu (wszystkie pozostałe bursztyny są odmianami retynitu); rumenit – odmiana spotykana w Rumunii; symetyt – charakteryzuje się wyraźną opalescencją, spotykany we Włoszech; walchowit – całkowicie nieprzezroczysty, barwy beżowej; występuje na Morawach; krancyt – odmiana spotykana w Saksonii.

Występowanie mały|Zielony bursztyn z rejonu Karaibów Występuje w utworach trzeciorzędowych: bałtycki, dominikański, birmański (birmit) – odmiana spotykana w Tajlandii, Wietnamie, Malezji, Mjanmie, chilijski, meksykański, australijski, grenlandzki (szraufit), sachalinski, sycylijski; W utworach kredowych: libański, jakucki, willeryt, cedaryt – spotykany w Kanadzie, walchowit i neudorfit – odmiany spotykane w Czechach. Najbardziej znany – sukcynit jest znajdowany w utworach trzeciorzędowych Polski, Litwy, Łotwy, Rosji, Danii, Niemiec. Inne żywice kopalne są spotykane w Argentynie (ambryt), w Afryce, na Madagaskarze.

Za największe na świecie pokłady bursztynu uważa się znajdujące się w okolicy Jantarnego nad Bałtykiem w obwodzie królewieckim, wydobywane przemysłowo w kopalniach odkrywkowych od XIX wiekuMatthias Koch: Palmnicken/Jantarnyj – kopalnia bursztynu na brzegu Bałtyku, „Świat Kolei” nr 9/2013, s. 18–19..

W Polsce udokumentowane geologicznie (2010) są cztery złoża o łącznej zasobności bursztynu (bilans geologiczny) 1118 ton: największe w Górce Lubartowskiej 1088 ton (w osadach eoceńskiej delty), na Przeróbce 17 ton (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie), w Wiślince 2,7 tony (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie) i w Możdżanowie 10 ton (w krze osadów eoceńskich w obrębie plejstocenu); prócz tego rocznie skupuje się 4–6 ton bursztynu pozyskanego według oficjalnych danych z plaż BałtykuBilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Państwowy Instytut Geologiczny i PIB, Warszawa 2011, s. 120–121..

Sporadycznie bursztyn był znajdowany również w centralnej Polsce, np. w Warszawie, na południu Polski, w Krakowie, na Górnym i Dolnym Śląsku np. w okolicach Wrocławia, Bytomia, Jaworzna, czy Zabrza.

W 2024 roku znaleziono bursztyn na Antarktydzie w warstwie lignitu sprzed około 90 mln lat.

Najstarsze ziarna bursztynu (o średnicy 0,1–0,5 mm) znaleziono w formacji Hujiersite (Sinciang, Chiny). Pochodzą one sprzed 385 milionów lat (dewon środkowy, piętro żywet), prawdpodobnie z żywicy wydzielanej przez pranagozalążkowe lub drzewiaste widłaki.

Zastosowania

Najbardziej ceniony w jubilerstwie bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, po raz pierwszy włączony do wykazów mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku, inaczej zwany jest sukcynitem. Z powodu niewielkiej twardości ulega szybko zarysowaniom oraz zmatowieniu powierzchni w przypadku kontaktu z twardszymi materiałami, np. ziarenkami piasku zawartymi w kurzu i powietrzu. Bursztyn jest przedmiotem handlu. Największe międzynarodowe targi bursztynu na świecie Amberif odbywają się w GdańskuZbieralska A., Adamska G., Pytlos R.: Skarby Gdańska. Bursztyn. Biuro Prezydenta ds. Miasta, Urząd Miejski w Gdańsku.Sontag E., Szadziewski R.: Bursztyn bałtycki. Odkryjmy wymarły świat. Wydz. Biologii Uniw. Gdański..

W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.

W bursztynie występują liczne skamieniałe organizmy, które są użyteczne w badaniach naukowych, podobnie jak i inkluzje nieorganiczne zawarte w żywicy kopalnej.

Wielkość Największe bryły osiągają wagę kilku, a wyjątkowo kilkunastu kilogramów.

Zobacz też

Bursztynowa Komnata Bursztynowy Słowik Szlak bursztynowy Mistrzostwa Świata w Poławianiu Bursztynu bursztyn bałtycki skamieniałości Alatyr

Przypisy

Bibliografia Zbigniew Bukowski Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły Krystyna Franaszek Bursztyn – podstawowe wiadomości Gabriela Gierłowska Przewodnik po imitacjach bursztynu Jerzy Jastrzębski Bursztyniarstwo na Kurpiach Barbara Kosmowska-Ceranowicz, Tomasz Konart Tajemnice Bursztynu Jacek Kriegseisen Słupskie bursztynnictwo Elżbieta Mierzwińska Dzieje bursztynu: historia sztuki bursztynniczej i przewodnik po wystawie malborskiej Anna Pęczalska Złoto Północy: opowieści o bursztynie Agata Świerzowska Bursztyn, koral, gagat: symbolika religijna i magiczna

Linki zewnętrzne

Kategoria:Paleobotanika