Valletta () – jednostka administracyjna i stolica Malty położona na półwyspie Sciberras pomiędzy dwiema zatokami: Grand Harbour i Marsamxett. Jest najdalej wysuniętą na południe europejską stolicąValletta – najmniejsza stolica Europy. Stolica położona najdalej na południe Europy – Wirtualna Polska – TurystykaValletta Malta – najdalej wysunięta na południe stolica europejska – maltaigozo.pl. Valletta jest jednym z najbardziej zagęszczonych obszarów zabytkowych na świecie. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Niekiedy nazywana „muzeum pod gołym niebem”Valletta (Malta) – The Complete Overview of Malta’s Capital City – maltauncovered.com. Została wybrana Europejską Stolicą Kultury 2018Valletta 2018 – Mission Statement. Valletta jest najbardziej słoneczną miejscowością w EuropieValletta is crowned the sunniest city in Europe – bay.com.mt, 2016Sunniest Cities in Europe – currentresults.com, 2016. Została również wybrana za Najlepsze Miasto w Europie 2025 w rankingu Readers' Choice AwardsThe best cities in Europe: 2025 Readers' Choice Awards – cntraveller.com, 2026.
Geografia Położenie Valletta położona jest na półwyspie Sciberras pomiędzy dwiema zatokami: Grand Harbour i Marsamxett.
Klimat Valletta, jak i pozostała część Malty znajduje się w strefie klimatu subtropikalnegoJahreszeitenklimate nach Troll und Paffen.Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg. typu śródziemnomorskiego, z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi, częściowo gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 23 °C w dzień i 16 °C w nocy. Valletta jest uznawana za jedną z najbardziej usłonecznionych miejscowości w EuropieValletta is crowned the sunniest city in Europe – bay.com.mt, 2016.Sunniest Cities in Europe – currentresults.com, 2016..
Zespół miejski Większość mieszkańców Malty mieszka w zespole miejskim Valletty. Bezpośrednio wokół Valletty znajduje się rdzeń zespołu miejskiego. Miejscowości położone dalej, w części zachodniej oraz w części wschodniej wyspy mają powiązania metropolitalne z głównym ścisłym centrum. Zgodnie z danymi Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat, tzw. wielkie miasto (ang. greater city) Valletta ma 243 083 mieszkańcówPopulation on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities – Eurostat, 2019. Zgodnie z danymi Demographia, w ścisłym obszarze miejskim Valletty mieszka mieszkańców na obszarze zaledwie 91 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącym 3300 osób/km². Zgodnie z danymi Europejskiej Sieci Obserwacyjnej Rozwoju Terytorialnego i Spójności Terytorialnej, funkcjonalny zespół miejski (ang. Functional Urban Area, FUA) Valletta ma mieszkańców„Study on Urban Functions” – European Spatial Planning Observation Network, 2007. Zgodnie z danymi Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat, funkcjonalny zespół miejski (ang. Functional Urban Area) i zarazem region metropolitalny Valletta obejmuje całą wyspę i ma mieszkańcówPopulation on 1 January by age groups and sex – functional urban areas – Eurostat, 2019 na powierzchni 246 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 1617 osób/km².
Historia Joannici po przybyciu w 1530 na Maltę obrali na swoją siedzibę Birgu położone nad zatoką Wielki Port. Choć miasto to posiadało zamek (Castle Sant Angelo), nie było w przypadku ataku z lądu dogodnym miejscem do obrony. Górujące nad nim półwyspy Sciberras i Isola stanowiły doskonałe miejsce do prowadzenia ostrzału artyleryjskiego. Jednak joannici, myśląc o Malcie tylko jako o tymczasowej bazie, początkowo ograniczyli prace fortyfikacyjne do umocnienia i rozbudowania zamku w Birgu oraz wzmocnienia murów dotychczasowej stolicy wyspy Mdiny. Dalsze prace, mające uniemożliwić zajęcie półwyspów Sciberras i Isola, rozpoczął dopiero wielki mistrz Juan de Homedes budując tam w 1552 dwa forty – na Sciberras Fort św. Elma, a na Isola Fort św. Michała.
W 1557 roku Jean Parisot de la Valette po objęciu urzędu wielkiego mistrza postanowił wzmocnić obronę na Sciberras, wznosząc umocnienia wokół całego półwyspu i budując na nim miasto. Jednak ze względu na brak funduszy i atak wojsk tureckich w 1565 (Wielkie oblężenie), prace te rozpoczęto dopiero w 1566. Kamień węgielny pod budowę miasta, nazwanego na cześć jego założyciela Valletta, został położony 28 marca 1566.
Projekt miasta stworzył, przysłany przez papieża Piusa IV, włoski architekt, uczeń Michała Anioła, Francesco Laparelli. Układ ulic został oparty na planie hippodamejskim, ulice przecinają się ze sobą pod kątem prostym. Całe miasto zostało otoczone szeregiem umocnień, oraz dodatkowo od strony lądu fosą. Ze względu na wysokie koszty i brak czasu (obawiano się ponownego ataku Turków) nie zniwelowano półwyspu, w związku z czym część ulic została zastąpiona schodami. Miały one jednak niskie i długie stopnie, co umożliwiało poruszanie się po nich rycerzom konno, bądź w ciężkich zbrojach.
Pierwszym budynkiem Valletty był kościół Matki Bożej Zwycięskiej, w którym w 1568 pochowany został Jean Parisot de Valette (później grób przeniesiono do konkatedry św. Jana). W 1569 Laparelli po opracowaniu planów dalszej rozbudowy miasta opuścił wyspę, zaś dalszymi pracami zajął się Maltańczyk Girolamo Cassar.
W 1571, choć auberges (siedziby rycerzy poszczególnych prowincji zakonu) nie były jeszcze ukończone, wielki mistrz Pietro del Monte oficjalnie przeniósł siedzibę zakonu z Birgu do Valletty. W ciągu następnych lat Valletta z placu budowy zaczęła przeradzać się w prawdziwe miasto, skończono budowę siedmiu auberges (do dziś zachowało się tylko pięć), wzniesiono Pałac Wielkich Mistrzów, konkatedrę św. Jana oraz szereg innych budynków. Nie udało się jednak wprowadzić, zaleconego przez papieża, podziału miasta na dwie części, z których jedną mieli zamieszkiwać wyłącznie członkowie zakonu.
W 1575 otwarty został szpital Sacra Infermeria, którego główna sala, o długości 56 m pozostaje jedną z największych w Europie. Dziś w odbudowanym po zniszczeniach, jakich doznał podczas II wojny światowej, budynku szpitala znajduje się centrum konferencyjne oraz Teatr Republiki.
W 1731 wielki mistrz Antonio Manoel de Vilhena wybudował Teatr Manoela (dziś trzeci najstarszy teatr na świecie).
W 1796 powstała Biblioteka Narodowa, w której zbiorach umieszczone zostało m.in. kilkadziesiąt tysięcy tomów będących własnością zakonu. Z powodu ataku i zajęcia Malty przez wojska francuskie w 1798 biblioteka otwarta została dopiero w 1812 roku. Gospodarka W Valletcie siedzibę ma kilka banków, w tym , , oraz Bank Centralny Malty.
Siedzibę tu również ma kilka maltańskich związków zawodowych np. , czy .
Malta Stock Exchange z siedzibą w Valletcie to maltańska giełda papierów wartościowychMalta Stock Exchange – strona oficjalna, będąca członkiem Światowej Federacji Giełd skupiającej najbardziej rozwinięte giełdy świata – World Federation of Exchanges.
Kultura mały|Piąta Brama Miejska została zbudowana w latach 2011–2014Zabytki i atrakcje Valletty Kościoły: Kościół św. Augustyna Konkatedra św. Jana Prokatedra św. Pawła Bazylika Matki Bożej Bezpiecznej Przystani i św. Dominika Kościół Matki Bożej z Pilar Kościół Matki Bożej Zwycięskiej Kościół Matki Bożej z Damaszku Kościół św. Pawła Rozbitka Kościół Najświętszej Marii Panny Kościół św. Franciszka z Asyżu Kościół św. Barbary Kościół św. Łucji thumb|Jeden z korytarzy w Pałacu Wielkiego Mistrza Zajazdy: Zajazd Kastylijski Zajazd Aragoński Zajazd Prowansalski Zajazd Włoski Zajazd Bawarski Pałace: Pałac Wielkiego Mistrza Casa Rocca Piccola Messina Palace Militarne: Fort Saint Elmo Saint James Cavalier Saint John’s Cavalier Lascaris Battery thumb|Lower Barrakka Gardens Parki, ogrody, skwery: Lower Barrakka Gardens Upper Barrakka Gardens Hastings Gardens Inne: Sacra Infermeria Triton Fountain Nisza św. Publiusza, Nisza św. Antoniego, Nisza Matki Boskiej Bolesnej podwodny wrak HMS Maori (1939) (nurkowanie) mały|Muzeum Sztuk Pięknych Muzea Biblioteka Narodowa (National Library) Muzeum Konkatedry św. Jana (St John’s Co-Cathedral Museum) Narodowe Muzeum Archeologii (National Museum of Archeology) Muzeum Sztuk Pięknych (MUŻA - Mużew Nazzjonali tal-Arti) Narodowe Muzeum Wojny (National War Museum) Zbrojownia Pałacu Wielkich Mistrzów (Palace Armoury) Lascaris War Rooms thumb|Wnętrze Teatru Manoel Teatry Teatr Manoel (z siedzibą ) Opera Królewska w Valletcie
Kina Embassy Complex Malta 5D – kino 4DMalta 5D – strona główna.
Imprezy coroczne Malta Jazz Festival, festiwal
Inne imprezy Konkurs Piosenki Eurowizji dla Dzieci 2016 25. ceremonia wręczenia Europejskich Nagród Filmowych
Ulice i place
Główna ulica Valletty to Republic Street (Triq ir-Repubblika) zaczynająca się przy bramie miejskiej, a kończąca pod murami Fortu św. Elma. Inną ważną ulicą jest Merchants Street. Do ważniejszych placów należą m.in. Republic Square oraz St. John’s Square.
Sport Kluby sportowe W Valletcie działa profesjonalny klub piłkarski Valletta FC, który 25 razy zdobył tytuł Mistrza Malty, 14 razy Puchar Malty i 13 razy Superpuchar Malty. Działa tu również kilka amatorskich klubów piłkarskich i klub futsalowy Valletta FC Futsal Club. W miejscowości funkcjonuje Valletta Lions RFC, klub rugby.
Imprezy sportowe W Valletcie odbyło się kilka imprez sportowych o znaczeniu międzynarodowym, m.in.: Olimpiada szachowa 1980, Mistrzostwa Świata Strongman 1999, Igrzyska Małych Państw Europy 2003, Mistrzostwa Świata Strongman 2009, a także odbywa się tutaj profesjonalny turniej snookerowy Malta Grand Prix.
Zobacz też Fortyfikacje Valletty Nowa Synagoga w Valletcie
Przypisy
Kategoria:Stolice państw w Europie Kategoria:Miejscowości na Malcie Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO na Malcie Kategoria:Aglomeracje