Windows 3.0 – trzecie główne wydanie systemu operacyjnego Microsoft Windows, wydane 22 maja 1990 roku. Wprowadza ono nowy graficzny interfejs użytkownika (GUI) reprezentujący aplikacje jako klikalne ikony zamiast listy nazw plików w jego poprzednikach. Późniejsze aktualizacje rozszerzają funkcjonalność, m.in. wsparcie multimediów, nagrywania i odtwarzania dźwięku oraz obsługi CD-ROM.
Windows 3.0 był pierwszą wersją Windows, która sprawdziła się zarówno w zastosowaniach krytycznych, jak i komercyjnych. Uznano ją za znaczący krok naprzód w stosunku do poprzedniej wersji Windows 2.0. Jej GUI było uznawane za konkurujące z używanymi i spopularyzowanymi przez Macintosha. Do innych zachwalanych funkcji należą ulepszona wielozadaniowość, możliwość do przystosowania do potrzeb użytkownika oraz, szczególnie, praktyczne zarządzanie pamięcią które wprawiało w kłopot użytkowników wcześniejszych wersji.
Oprogramowanie odniosło wielki sukces, osiągając 10 milionów sprzedanych kopii. Microsoft spotkał się z krytyką ze strony niezależnych twórców oprogramowania za dołączanie własnego oprogramowania do środowiska operacyjnego, co uznali za . Następcą systemu stał się Windows 3.1, wydany w 1992 roku. Wsparcie techniczne dla Windows 3.0 zostało zakończone 31 grudnia 2001 roku.
Historia rozwoju Przed wprowadzeniem systemu Windows 3.0, od 1981 r. w ramach partnerstwa komputery osobiste IBM były rozprowadzane z systemem MS-DOS firmy Microsoft. Microsoft już wcześniej próbował stworzyć udane środowisko operacyjne zwane Windows, jednak IBM odrzuciło tę propozycję dla swojej linii produktów. Podczas gdy zbliżała się piąta wersja MS-DOS, IBM zażądał wersji działającej w „trybie chronionym”, umożliwiającej wśród innych korzyści uruchamianie wielu programów równocześnie. MS-DOS był projektowany z myślą o trybie rzeczywistym i pracy z jedną aplikacją w danej chwili, z powodu ograniczeń mikroprocesora Intel 8088. W późniejszym czasie Intel wydał model Intel 80286, sprawnie obsługujący wielozadaniowość (z różnymi funkcjami sprzętowymi, w tym ochronę pamięci, przełączanie zadań, rozdzielenie uprawnień programów oraz pamięć wirtualną – wszystkie te funkcje nie występowały we wcześniejszych procesorach Intel x86). Procesor ten mógł być bezpośrednio podłączony do 16 razy większej pamięci niż procesory 8088 (i 8086). Obie firmy (IBM i Microsoft) wspólnie stworzyły system operacyjny nowej generacji, nazywany OS/2. Wczesne oprogramowanie dla OS/2 nie było obarczone kompatybilnością z MS-DOS, co dawało IBM technologiczną przewagę.
Pod koniec 1987 roku, Windows/386 2.0 wprowadził jądro trybu chronionego, które za pomocą wirtualnego trybu 8086 może pracować równocześnie z wieloma programami MS-DOS, ale wszystkie aplikacje Windows wciąż działają we wspólnej maszynie wirtualnej DOS. Podczas gdy reszta zespołu Microsoftu przeszła do projektu OS/2 2.0, David Weise, członek zespołu programistów Windows oraz krytyk IBM, uważał że ponownie uruchomić projekt Windows. Microsoft potrzebował narzędzi programistycznych do pracy w trybie chronionym, więc zatrudnił Murraya Sargenta, profesora fizyki z Uniwersytetu Arizony, który opracował DOS extender oraz debuggera współpracującego z aplikacjami w trybie chronionym.
thumb|Pulpit systemu Windows 3.0 build 14, najwcześniejszej wewnętrznie dostępnej kompilacji.
Windows 3.0 zapoczątkowano w 1988 roku jako niezależny projekt Weise’a i Sargenta, używając debuggera Sargenta celem ulepszenia menedżera pamięci i uruchamiania aplikacji Windows w oddzielnych segmentach pamięci chronionej. W ciągu kilku miesięcy Weise i Sargent stworzyli roboczy prototyp zdolny do uruchomienia Worda, Excela i PowerPointa a następnie zaprezentowali go kierownictwu firmy, które było na tyle pod wrażeniem, że zatwierdziło go jako oficjalny projekt. Relacje między Microsoftem a IBM uległy pogorszeniu gdy IBM dowiedział się o nadchodzącym projekcie Microsoftu, zaś Microsoft zapewniał że anuluje Windows po premierze oraz będzie kontynuować rozwój OS/2.
Windows 3.0 został oficjalnie zapowiedziany 22 maja 1990 roku w New York City Center Theater. W wydarzeniu uczestniczyło 6 tysięcy osób oraz było transmitowane na żywo na targach społecznościowych Microsoftu w siedmiu innych miastach Ameryki Północnej oraz dwunastu w innych miejscach świata. Microsoft wydał 3 miliony dolarów amerykańskich na zorganizowanie wydarzenia, co zdaniem Billa Gatesa, współzałożyciela, było „najbardziej ekstrawaganckim, rozległym i najdroższym wprowadzeniem do oprogramowania w historii”. Microsoft nie oferował darmowych licencji wykonawczych oprogramowania dla dystrybutorów, ponieważ wersje wykonawcze Windows nie posiadały wielozadaniowości . W zamian, firma oferowała uaktualnienia dla zarówno pełnych jak i wykonawczych wersji wcześniejszych wydań Windows za cenę 50 dolarów (równowartość 120 dolarów w 2024 r.) – znacząco niższą niż sugerowana cena detaliczna pełnej licencji, wynosząca 149 dolarów. Oprogramowanie było dołączane przez producentów sprzętu komputerowego. Jako pierwsi byli Zenith Data Systems, Austin Computer Systems oraz CompuAdd, a następnie ponad 25 innych, z wyjątkiem IBM.
„Zespół wprowadzający” firmy Microsoft otrzymał zadanie uczynienia systemu Windows 3.0 ogólnie atrakcyjnym dla ogółu społeczeństwa i obawiał się, że ze względu na wysokie wymagania systemowe użytkownicy będą postrzegać go wyłącznie jako narzędzie dla dużych przedsiębiorstw. Główni wydawcy gier nie postrzegali go jako potencjalnej platformy do gier, pozostając przy MS-DOS. Bruce Ryan, menadżer produktu w Microsoft’cie, zebrał gry zaprojektowane w wolnym czasie przez członków zespołu Windows, tworząc Microsoft Entertainment Pack zawierający Tetris i Sapera. Budżet był niewielki i nic nie przeznaczono na testy jakości. Mimo to, sprzedawano jako oddzielny produkt, który stał się na tyle popularny, że wydano trzy kolejne.
31 grudnia 2001 roku Microsoft zakończył wsparcie techniczne dla Windows 3.0 razem ze wcześniejszymi wersjami Windows, Windows 95, Windows for Workgroups oraz MS-DOS w wersji aż do 6.22.
Funkcje Windows 3.0 posiada znacząco odświeżony graficzny interfejs użytkownika, który opisywano jako posiadający trójwymiarowy wygląd, zbliżony do zamiast płaskiego jak w swoim poprzedniku, Windows 2.1. Zawiera również techniczne ulepszenia do zarządzania pamięcią celem lepszego wykorzystania możliwości procesorów Intel 80286 i 80386. Dynamic Data Exchange jest protokołem wielozadaniowości, gdzie wiele uruchomionych aplikacji wzajemnie wymienia ze sobą dane, tj. gdy dane w jednym z programów ulegną zmianie, tak samo zmieniająją się w innej. Funkcja ta występowała już wcześniej w Windows, jednakże z powodu ograniczeń pamięci użytkownicy nie mogli jej stosować aż do Windows 3.0. Użytkownicy musieli wrócić do systemu DOS aby uruchomić daną aplikację, zamknąć ją i uruchomić inną w celu wymiany danych. Ze względu na obsługę procesora 386 i nowszych, Windows 3.0 może również korzystać z pamięci wirtualnej, części dysku twardego zastępującej pamięć przez procesor w przypadku wyczerpania jego własnej pamięci. Tak jak poprzednicy, Windows 3.0 nie jest systemem operacyjnym per se lecz raczej środowiskiem operacyjnym zaprojektowanym dla DOS i kontrolującym jego funkcje.
Menedżer plików MS-DOS Executive został zastąpiony Menedżerem programów, Menedżerem plików oraz Listą zadań (). Menedżer programów jest graficzną powłoką składającą się z ikon, każda z nich posiadająca podpis. Mogą być przenoszone i rozmieszczane w dowolny sposób, natomiast podpisy ikon mogą być zmieniane. Przy podwójnym kliknięciu ikony otwierają przypisane do nich programy lub mniejsze okna wewnątrz Menedżera programów, zwane oknami grup. Okna grup zawierają ikony i mogą być minimalizowane w celu zmniejszenia zaśmiecania przestrzeni okna Menedżera programów. Menedżer plików jest inną powłoką do uzyskiwania dostępu lub modyfikowania aplikacji lecz wyświetla je jako pliki zawarte w katalogach (folderach) w widoku listy. Stanowi alternatywę dla korzystania z poleceń DOS do przenoszenia plików i folderów. Lista zadań wyświetla wszystkie uruchomione aplikacje i może służyć do ich zakańczania, wyboru innego programu, rozmieszczenia okien kaskadowo czy obok siebie oraz rozmieszczania zminimalizowanych ikon na pulpicie. Panel sterowania, w którym użytkownicy mogą zmieniać ustawienia do dostosowywania Windows oraz sprzętu, również został zaprojektowany na nowo jako okno zawierające ikony.
Sterowniki dołączane do Windows 3.0 obsługują do 16 kolorów z palet EGA, MCGA lub VGA, w przeciwieństwie do wcześniejszego maksimum wynoszącego 8 barw, choć środowisko operacyjne obsługuje karty graficzne, które oferują rozdzielczości ekranu i liczbę kolorów przewyższające VGA. Windows 3.0 wprowadził także Menedżera palet (), zestaw funkcji umożliwiających aplikacjom zmianę palety kolorów kart graficznych wyświetlających do 256 kolorów w celu użycia potrzebnych kolorów. W przypadku gdy wyświetlane okna przekraczają limit 256 barw, Windows 3.0 nadaje wyższy priorytet aktywnemu oknu do wykorzystania barw danej aplikacji bez potrzeby stosowania ditheringu, a następnie wypełnia określone obszary.
Windows 3.0 zachowuje liczne proste aplikacje swoich poprzedników, takie jak Notatnik, procesor tekstu Write oraz ulepszony program graficzny Paintbrush. Kalkulator zyskał możliwość dokonywania obliczeń naukowych. Rejestrator jest nowym programem, który nagrywa makra lub sekwencje naciśnięć klawiszy i ruchów myszy, przypisywanych jako skróty do szybszego wykonywania skomplikowanych operacji. Dodatkowo gra Reversi została uzupełniona o grę karcianą Microsoft Solitaire, która została w 2019 roku wprowadzona do World Video Game Hall of Fame. Innym znaczącym programem jest Pomoc. W przeciwieństwie do aplikacji DOS, które mogą mieć wbudowane funkcje pomocy, Pomoc Windows jest oddzielnym i łatwo dostępnym programem towarzyszącym wszystkim aplikacjom Windows, które go obsługują.
Tryby pamięci Windows 3.0 był jedyną wersją Windows, którą można było uruchomić w trzech trybach pamięci: trybie rzeczywistym, przeznaczonym dla starszych komputerów z procesorem wolniejszym od Intel 80286 i odpowiadającym jego trybowi rzeczywistemu; trybie standardowym, przeznaczonym dla komputerów z procesorem 80286 i odpowiadającym jego trybowi chronionemu; trybie rozszerzonym 386, przeznaczonym dla nowszych komputerów z procesorem Intel 80386 lub szybszym i odpowiadającym jego trybowi chronionemu oraz wirtualnemu trybowi 8086.
Tryb rzeczywisty istniał głównie do uruchamiania aplikacji Windows 2.x. Został usunięty w Windows 3.1. Niemal wszystkie aplikacje zaprojektowane dla Windows 3.0 musiały być uruchamiane w trybie standardowym lub rozszerzonym 386 (Microsoft Word 1.x oraz Excel 2.x działałyby w trybie rzeczywistym ponieważ powstały dla Windows 2.x). Jednakże konieczne było uruchomienie Windows 3.0 w trybie rzeczywistym aby załadować program pozwalający użytkownikom na zmianę ustawień pamięci wirtualnej. Microsoft oficjalnie twierdził, że minimalnym procesorem wymaganym do uruchomienia Windows 3.0 był turbo 8086 o szybkości 8 megaherców (MHz). System mógł być uruchamiany na komputerach z procesorem 8088 o szybkości 4,77 MHz jednak wydajność była tak niska, że czyniła system niemalże bezużytecznym. W trybie rzeczywistym obsługiwane jest do 4 MB pamięci rozszerzonej (EMS).
Tryb standardowy był najczęściej użytkowany, jako że jego wymagania zasadniczo pokrywały się z ówcześnie występującymi przeciętnymi komputerami – procesor 80286 z co najmniej 1 MB pamięci. Ponieważ niektóre komputery (szczególnie Compaq) nie miały pamięci rozszerzonej (XMS) umieszczonej w linii 1 MB, pozostawiając przestrzeń między końcem pamięci konwencjonalnej a początkiem XMS, Windows nie mógł na nich pracować w innym trybie niż rzeczywistym.