thumb|center|400px|Schemat umocnień Twierdzy Modlin po ostatniej rozbudowie – rok 1915. Cytadela – twierdza wzniesiona etapami pomiędzy rokiem 1806 a 1883, z niewielkimi późniejszymi zmianami, stanowiąca po 1883 roku jądro – cytadelę fortowej Twierdzy Modlin. Zrąb twierdzy wystawionej z rozkazu Napoleona I w latach 1806–1813 został przebudowany i uzupełniony w latach 1832–1841. Cytadela była modernizowana w latach 1860–70, 1894–1900, 1912–1914, przy czym ostatnie daty dotyczą głównie budowy obiektów zaplecza (koszar, magazynów) i prochowni. Na Cytadelę składają się:

Cytadela (część główna) – położona na prawym brzegu Narwi i Wisły w dzielnicy Modlin-Twierdza Nowego Dworu Mazowieckiego. XIX-wieczna twierdza składająca się z koszar obronnych, wewnętrznego pierścienia bastionowego i zewnętrznego mieszanego: poligonalno-bastionowego-kleszczowego; liczne budowle zaplecza (budynki koszarowe, prochownie). Wznoszona kolejnymi etapami. Obecnie częściowo w rękach prywatnych, częściowo teren wojskowy, niektóre obiekty opuszczone. Przedmoście kazuńskie – położone na lewym brzegu Wisły. Ceglano-ziemne dzieło koronowe. Teren wojskowy. Przedmoście nowodworskie – położone u zbiegu Wisły i Narwi. Umocnienie ziemne wraz z ceglaną tzw. Działobitnią „Świętego Michała” oraz Fort „Nad Wisłą” wzniesiony 1883–1888. Istnieją relikty umocnień. Ponadto w tej części twierdzy znajdują się ruiny głównego spichlerza twierdzy.

Wewnętrzny pierścień fortów – wzniesiony w ramach rozbudowy twierdzy w latach 1883–1888. Forty ceglano-ziemne, dwuczołowe, według wzorca F1879. Modernizowane w latach 1894–1900 i 1912–1914.

Fort I – Zakroczym. Fort II – Kosewo. Fort III – Pomiechówek. Fort IV – Janówek. Później włączony do Grupy Fortowej „Janówek”. Fort V – Dębina. Fort VI – Czeczotki. Fort VII – Cybulice. Fort VIII – Stare Grochale.

Zewnętrzny pierścień fortów – wzniesiony w okresie ostatniej rozbudowy twierdzy przez Rosję w latach 1912–1914, umocnienia uzupełniane i wykańczane do roku 1915. Forty wznoszone według wzorców F1909 i F1910, grupy fortowe GF-1908/12, dzieła pośrednie wzorowane na różnych dziełach niemieckich i francuskich z wykorzystaniem myśli rosyjskiej.

Fort IX – Grochale. Dzieło D-1 – Wólka Smoszewska. Dzieło D-2 – Trębki Stare. Fort X – Henrysin. Dzieło D-3 – Strubiny. Fort XI – Strubiny. Dzieło D-4 – Strubiny. Fort XII – Janowo. Fort XIII – Błogosławie. Dzieło D-5 – Falbogi Borowe. Dzieło D-6 – Śniadówko. Grupa Fortowa „Goławice” – Goławice. Dzieło główne – Fort XIV(b) Dzieło pośrednie – koszary obronne. Fort XIV – Goławice. Grupa Fortowa „Carski Dar” – na północ od Brodów-Parceli. Dzieło lewoskrzydłowe – koszary obronne. Tradytor artyleryjski. Fort XV. Dzieło prawoskrzydłowe – punkt oporu piechoty (fort XIVb). Fort XVI – Czarnowo. Dzieło D-7 – Czarnowo. Dzieło D-8 – Czarnowo. Grupa Fortowa „Janówek” – Janówek. Dzieło D-9 – Janówek. Fort XVII – Janówek. Dzieło D-10 – Janówek. Fort XVIII – Boża Wola.

Ponadto wzniesiono liczne prochownie (magazyny amunicyjne), sytuowane pojedynczo bądź w zespołach na zapolach fortów. Wiele odcinków dróg w rejonie twierdzy to dawne drogi forteczne; liczne spośród nich zachowały brukowaną nawierzchnię.

Na terenie Twierdzy znajdują się polskie schrony bojowe: eksperymentalne z początku lat trzydziestych i polowe umocnienia z 1939 roku.

Bibliografia Bochenek Ryszard, Twierdza Modlin, Warszawa 2003, . Bochenek Ryszard, Tysiąc słów o inżynierii i fortyfikacjach, Warszawa 1989,

Kategoria:Twierdza Modlin