Wieczernik

thumb|Wieczernik Wieczernik (łac. Coenaculum), zwany także Salą na górze – według tradycji chrześcijańskiej sala, w której Jezus umył uczniom nogi, odbywała się Ostatnia wieczerza, Jezus ukazał się apostołom i gdzie nastąpiło zesłanie Ducha Świętego w dniu Pięćdziesiątnicy. Badacze lokują tutaj także miejsce wygłoszenia przez Piotra Apostoła kazania w dniu Pięćdziesiątnicy. Zachowały się także historyczne przekazy świadczące o tym, że w istniejącym tam przed wiekami sanktuarium chrześcijańskim przechowywana była korona cierniowa oraz kolumna, przy której biczowany był Jezus.

Wieczernik tradycyjnie utożsamiany jest z przestrzenią sanktuarium zlokalizowanego na wzgórzu nazywanym współcześnie Syjonem – najwyższym punkcie starożytnej Jerozolimy, położonym poza murami Starego Miasta, na zachód od wzgórza Ofel. Budynek, w którym lokalizowany jest Wieczernik ma charakter budowli średniowiecznej, jednak najprawdopodobniej górna kondygnacja została zbudowana na starszym zrębie pochodzącym z IV wieku. Sanktuarium w swoich początkach było prawdopodobnie siedzibą pierwszej gminy chrześcijańskiej. Zwane było „górnym kościołem Apostołów”, „Hagia Sion” (Święty Syjon) oraz „Mater Ecclesiarum” (Matką Wszystkich Kościołów) i otaczane czcią jako miejsce, w którym znajdował się dom Najświętszej Marii Panny, oraz jako miejsce, w którym sprawowana była pierwsza Eucharystia. Sanktuarium jest wymieniane przez Teodozego Cenobiarchę w „De Terra Sancta” z VI wieku i przez Adamnana z Hy w pod koniec VII wieku. Dotychczas brak jednak rzeczowej, naukowej dyskusji na temat autentyczności Wieczernika.

Lokalizacja i kontrowersje Wieczernik jest tradycyjnie lokalizowany na Syjonie – jerozolimskim wzgórzu położonym poza murami Starego Miasta, na zachód od wzgórza Ofel. Budynek, w którym znajduje się Wieczernik, jest jednak budowlą średniowieczną. Górna kondygnacja została prawdopodobnie zbudowana na starszym zrębie pochodzącym z IV wieku, zaś położony na parterze budynku grobowiec króla Dawida jest najprawdopodobniej fragmentem tamtej budowli. W przeszłości część naukowców identyfikowała pomieszczenia parteru z istniejącą tu w IV wieku „synagogą”, rozumianą jako żydowski dom modlitwy.

Grób króla Dawida

Badający historię budowli archeolog Bargil Pixner OSB zwrócił uwagę, że struktura, w której lokalizowany jest rzekomy grób Dawida, pochodzi z okresu rzymskiego i nie może być prawdziwym grobem Dawida.

Poprawna lokalizacja góry Syjon nastręcza pewne trudności, bowiem na przestrzeni wieków kilka różnych miejsc było określanych tą nazwą. 2 Księga Samuela wskazuje, że „Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to jest Miasto Dawidowe”(2 Sm 5,7). 1 Księga Królewska wskazuje, że władca został pochowany w „Mieście Dawida” („Potem Dawid spoczął ze swymi przodkami i został pochowany w Mieście Dawidowym”), które utożsamia się z miastem Jebusytów na wzgórzu Ofel, czyli na wschodnim (a nie na zachodnim) wzgórzu. Profesor Yigal Shilo z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego odkrył tam podbudowę twierdzy na Syjonie, która liczyła pięć kondygnacji i była największą znaną budowlą z epoki żelaza.

Górą Syjon nazywano także w Biblii miejsce, w którym swój pałac i świątynię wzniósł syn Dawida, Salomon. Taką lokalizację Syjonu znaleźć można w Księdze Izajasza (Iz 60,14) oraz w 1 Księdze Machabejskiej (1 Mch 4,37-60; 1 Mch 5,54; 1 Mch 7,33). Z kolei po zburzeniu Jerozolimy przez wojska Tytusa w 70 r. n.e. pojawiła się opinia, że za górę Syjon należy uznać zachodnie wzgórze, czyli to, na którym znajduje się Wieczernik. Informację o tym, że Syjon to zachodnie wzgórze znaleźć można również u Flawiusza. Pixner wyjaśnia, że rzekomy grób Dawida na parterze budynku, w którym lokalizowany jest Wieczernik, został w rzeczywistości zbudowany przez Krzyżowców, jako symboliczne miejsce wspomnienia króla Dawida. Krzyżowcy wybudowali pusty sarkofag, który – najpierw przez Żydów, a później przez muzułmanów – został uznany za miejsce spoczynku Dawida.

Starożytna synagoga Pixner zwraca także uwagę, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa domy modlitw wspólnot judeo-chrześcijańskich zwane były w sposób naturalny synagogami. I w jego opinii ta konkretna synagoga została z czasem nazywana Kościołem Apostołów.

Lokalizację zdaje się potwierdzać także fakt, że już w IV i V wieku chrześcijanie obchodzili na górze Syjon wspomnienie liturgiczne (25 lub 26 grudnia) króla Dawida i Jakuba „brata Pańskiego”, określanych jako pierwszych założycieli Jeruzalem – starego i nowego.

Rys historyczny Teren na którym znajduje się Wieczernik był jednym z najwcześniejszych miejsc spotkań pierwszych chrześcijan w Jerozolimie. Prawdopodobnie był siedzibą pierwszej gminy chrześcijańskiej. Zdaniem Jerome’a Murphy’ego-O’Connora – silnej wspólnoty chrześcijańskiej w Aelia Capitolina. Tradycja wskazywała także to miejsce jako mieszkanie Maryi, Matki Jezusa, oraz św. Jana.

Nowy Testament Według tradycji chrześcijańskiej w Wieczerniku odbywała się Ostatnia wieczerza, Apostołowie wrócili tam z Góry Oliwnej po wniebowstąpieniu Chrystusa (Dz 1,1-13), Jezus ukazał się apostołom i tam miało miejsce zstąpienie Ducha Świętego w dniu Pięćdziesiątnicy (Dz 2). Badacze lokują tutaj także miejsce wygłoszenia przez Piotra kazania w dniu Pięćdziesiątnicy. Tradycyjnie lokalizowana na wzgórzu nazywanym (od pierwszego wieku naszej ery) Syjonem. thumb|Lokalizacja Wieczernika na symulacji rzutu kościoła Świętego Syjonu

Okres bizantyński W IV wieku istniał w tym miejscu mały dom modlitw (domus ecclesiae), nazywany „małym domem Pana”. Pielgrzym z Bordeaux, który odwiedził Jerozolimę w 333 twierdził, że na Syjonie nie widział żadnego kościoła. W swoim opisie Itinerarium Burdigalense określał widziany na Syjonie budynek jako synagogę, jednak mimo iż jako Europejczyk mógł łatwo rozpoznać religijny charakter, to różnice kulturowe stylu architektonicznego kręgów judeochrześcijańskich mogły sprawić, że nie identyfikował budowli jako świątyni chrześcijańskiej. Warto także wspomnieć, że dekret Hadriana zabraniał „wszystkim osobom obrzezanym wjazdu i przebywania na terytorium Aelia Capitolina, a każda osoba, która by naruszała ten zakaz winna być skazana na śmierć”. Orygenes i Pielgrzym z Bordeaux potwierdzają, że zakaz ten obowiązywał także w III i w początku IV wieku. Teoretycznie nie powinna istnieć tam żadna działająca synagoga. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest założenie, że owa budowla nie została wzniesiona jako kościół, ale jako dom modlitw wspólnoty judeochrześcijańskiej. Przed legalizacją chrześcijaństwa granica ta nie była zbyt jasna. Archeolog Bargil Pixner OSB potwierdza, że miejsca, w których żydowscy chrześcijanie spotykali się w celach liturgicznych były zwane synagogami. Teorię tę potwierdza relacja Euzebiusza z Cezarei, że na górze Syjon funkcjonował przerobiony z synagogi kościół Apostołów, w którym pod przewodnictwem biskupa Szymona gromadziła się wspólnota judeochrześcijan. Ta judeochrześcijańska synagoga stała się znana jako „kościół Apostołów”.

W 335 roku z cesarskiego polecenia na miejscu wcześniejszego domu modlitw zbudowano bazylikę, która także była określana jako „kościół Apostołów” lub „górny kościół Apostołów”, a później – od V wieku – jako „Syjon, matka wszystkich kościołów”. W 348 roku o „górnym kościele Apostołów” wspominał Cyryl Jerozolimski. Na początku wieku po raz pierwszy poświadczono tradycję lokowania w tym miejscu „sali na górze”, w której Jezus spożył z uczniami Ostatnią wieczerzę. Ówczesne potwierdzenie było prawdopodobnie konsekwencją wcześniejszej tradycji lokującej zesłanie Ducha Świętego na górze Syjon. W 370 roku Optat z Mileve nie odnotował faktu istnienia na Syjonie żadnej synagogi, ale o bazylice wspomina Egeria, która podróżowała po Palestynie w 393 roku, współcześni jej Cyryl Jerozolimski, oraz Paula Rzymianka. Egeria pisała:

W 394 roku Epifaniusz z Salaminy odnotował, że gdy cesarz Hadrian przybył w 130 roku do zrujnowanej Jerozolimy, zastał tam tylko kilka domów i „mały kościół Boży” (kai fês tou theou ekklêsias mikras), który istniał w miejscu gdzie uczniowie zgromadzili się „w sali na górze” po powrocie z Góry Oliwnej po wniebowstąpieniu Jezusa. Wspomniał także, że został on wybudowany na Syjonie, w którego rejonie zabudowania uniknęły zniszczenia. Prawdopodobnym powodem dla którego zabudowania Syjonu uniknęły wyburzeń, było to, że teren między zrównaną z ziemią Jerozolimą a wzgórzem był przez lata zajęty przez obóz dziesiątego legionu (Legio X Fretensis). Legioniści zajmowali się wyburzaniem starej Jerozolimy i wznoszeniem nowej Aelia Capitolina, a Syjon był usytuowany poza obszarem ich podstawowego działania. W opisie Epifaniusza jest także mowa o tym, że zniszczenia uniknęły na Syjonie siedem synagog (synagógai) i że jedna z tych budowli przetrwała do czasów biskupa Maksyma i cesarza Konstantyna. Jako że Epifaniusz był Palestyńczykiem znającym Jerozolimę, jego przekaz należy uznać za wiarygodny.

W latach 20. VI wieku archidiakon Teodozy Cenobiarcha nazywał bazylikę „Matką Wszystkich Kościołów”. Być może jest to także aluzja do wersetu Psalmu 87, który w Septuagincie brzmi „O Syjonie każdy powie «Matko!»”. Zgodnie z biblijnym przekazem Dziejów Apostolskich w Wieczerniku miało miejsce Zesłanie Ducha Świętego i tam uczniowie „codziennie trwali jednomyślnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali posiłek z radością i prostotą serca”. Być może ową świątynię należy wiązać z miejscem Zesłania Ducha Świętego. thumb|Rzut przestrzeni na górze Syjon sporządzony na podstawie relacji Arkulfa. Wskazywał miejsce Ostatniej Wieczerzy, zesłania Ducha Świętego, przechowywania kolumny biczowania, miejsca śmierci Maryi, oraz lokalizację gdzie ukamienowano Szczepana. W 670 roku Arkulf wykonał szkic kościoła Świętego Syjonu. Adamnan z Hy relacjonował w „Opowieściach biskupa Arkulfa” (De Locis Sanctis):

W 867 roku podróżujący po Palestynie Bernard Mnich nazywa świątynię na Syjonie kościołem św. Symeona. Wyjaśnia, że w tym miejscu Jezus umył apostołom nogi i że tam jest przechowywana korona cierniowa. Bazylika została zniszczona przez muzułmanów i Żydów w 966.

Odwiedzający Jerozolimę w XII wieku Beniamin z Tudeli stwierdza, że na Syjonie nie było wówczas już żadnego kościoła. W XIV wieku, a więc po wzniesieniu budowli przez krzyżowców wspominają o nim Marinus Sanuto i sir John Mandeville.

Okres wypraw krzyżowych Kiedy krzyżowcy przybyli do Jerozolimy w 1099 roku i znaleźli się na wzgórzu Syjon, zastali tam bizantyński kościół Hagia Sion (Święty Syjon), który był znacznie zniszczony, z lepiej zachowanym skrzydłem południowym. Odkryli tam grobowiec utożsamiany z grobem Dawida, ale także grób jego syna Salomona oraz grób świętego Szczepana. Oba ostatnie zostały dołączone do grobowca Dawida. Krzyżowcy naruszyli więc tradycję dotyczącą lokalizacji grobu Szczepana, ponieważ bizantyński kościół św. Szczepana zawierający relikwiarz męczennika istniał już na północ od Bramy Damasceńskiej. Bazylika została odbudowana przez krzyżowców w XII w.

Jan z Würzburga, który pielgrzymował do Jerozolimy około 1170 roku, opisywał trzynawowy kościół z trzema półkolistymi absydami. Jedna z nich (północna) była miejscem upamiętniającym śmierć Najświętszej Maryi Panny, a północna była czczona jako miejsce, w którym Jezus ukazał się uczniom po zmartwychwstaniu. Główna absyda była poświęcona Pięćdziesiątnicy, a w znajdującej się pod nią krypcie wspominano obmycie nóg apostołom. Po południowej stronie centralnej kopuły znajdowała się sala na górze. Prawdopodobnie w XII wieku dobudowano kaplice św. Tomasza i św. Szczepana. Przy sanktuarium funkcjonował klasztor augustianów. W 1187 roku zabudowania sanktuarium zostały prawdopodobnie zniszczone i w takim stanie pozostawały przez około 50 lat. thumb|Cenotaf grobowca Dawida na tle wschodniej i południowej ściany budowli – jednych z niewielu pozostałości po kościele Świętego Syjonu z I wieku