Dzięgiel, arcydzięgiel (Angelica L.) – rodzaj bylin z rodziny selerowatych. Należy do niego ok. 110–116 gatunków roślin. Występują głównie w chłodniejszych rejonach północnej półkuli, w całej Europie i Azji, a w Ameryce Północnej w Kalifornii. Poza tym pięć gatunków endemicznych rośnie na nowej Zelandii. Duże zróżnicowanie gatunkowe występuje w Chinach, w których rośnie 45 gatunków, z czego 32 to endemity. W Polsce występują dwa gatunki – dzięgiel leśny (A. silvestris) i dzięgiel litwor (A. archangelica). W szerokim ujęciu systematycznym rodzaju włączane są tu gatunki z rodzaju starodub Ostericum wraz z występującym w Polsce starodubem łąkowym (O. palustre ≡ A. palustris).

Niektóre gatunki mają znaczenie użytkowe jako rośliny jadalne, lecznicze i ozdobne. Jadane jako warzywa są liście i ogonki liściowe dzięgla litwora, a łodygi tego gatunku są kandyzowane i stosowane jako dodatek do ciast. Roślina ta wykorzystywana jest także do aromatyzowania alkoholi. Uprawiane są jako rośliny ozdobne dzięgiel purpurowy A. atropurpurea i Angelica gigas, ozdobne z powodu ciemnofioletowych kwiatów. Dzięgiel chiński A. sinensis wykorzystywany jest w ziołolecznictwie.

Morfologia Pokrój Rośliny dwuletnie i byliny osiągające do 3 m wysokości. Łodygi zwykle dęte, obłe na przekroju. Korzeń tęgi, stożkowaty lub walcowaty. Liście Blaszki 2- i 3-krotnie trójsieczne lub pierzasto złożone. Odcinki zwykle szerokie, jajowate. Ogonki z szeroką, często rozdętą, pochwiastą nasadą. Kwiaty Zebrane w baldachy złożone, których rozgałęzienia wsparte są licznymi pokrywami (rzadko pokryw brak lub nieliczne) i pokrywkami. Działki kielicha drobne lub okazałe, jajowate, zaostrzone i trwałe. Płatki korony po rozwinięciu białe lub różowe, lancetowate i zaostrzone lub jajowate, zaokrąglone lub wycięte na końcach. Pręciki w liczbie 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa o szyjkach dłuższych od niskiego, stożkowatego krążka miodnikowego. Owoce Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki, spłaszczone, eliptyczne lub czworoboczne, na powierzchni grzbietowej znajdują się trzy nitkowate żebra, podczas gdy boczne żebra są zwykle szerokie, oskrzydlając rozłupki.

Systematyka thumb|Dzięgiel leśny thumb|Dzięgiel litwor thumb|Angelica capitellata Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych. W obrębie rodziny należy do podrodziny Apioideae Seemann i plemienia Selineae.

Klasyfikacja biologiczna rodzaju i jego relacja w stosunku do blisko spokrewnionych lub włączanych doń rodzajów (Archangelica, Coelopleurum, Czernaevia, Ostericum) jest niejasna i wciąż kontrowersyjna. W szerokim ujęciu rodzaje te są włączane do Angelica, przy czym Ostericum stanowi najwyraźniej grupę siostrzaną dla pozostałych.

Wykaz gatunków

Przypisy

Kategoria:Selerowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza