Jan August Hylzen

Jan August Hylzen herbu Hilzen (ur. 1702, zm. 14 lutego 1767 w Warszawie) – wojewoda miński (od 1754), kasztelan inflancki (od 1744), marszałek Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1749–1750), starosta brasławski, parchowski i kazuński, kronikarz Inflant, historyk i publicysta, kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Ojcem jego był Jerzy Hylzen, starosta marienhauski, po którym, jeszcze za życia ojca, dostał z kancelarii królewskiej stosowny przywilej i mógł posługiwać się tytułem starosta marienhauski i zasiadać w sejmiku w Dyneburgu. Ówczesnym zwyczajem, jako młodzieniec odbył podróż po Europie, podczas której najwięcej czasu na naukach spędził w Niemczech. Z napisu nad izbą sądową w Ratyzbonie zaczerpnął maksymę, którą w późniejszej swojej działalności sądowniczej stosował (pisownia oryginalna): Ktokolwiek do tego dworu wejdziesz dla sprawy, przed podwojami tej świątyni porzuć wszystkie swoje osobiste uczucia: gniew, siłę, przyjaźń, pochlebstwo, obowiązkowi swojemu poddaj osobę i staranie, albowiem jak dla kogo będziesz sprawiedliwy czy niesprawiedliwy, takiego sądu od Boga na siebie oczekuj a sąd ten zniesiesz.

Lata młodzieńcze spędzał w dużej części w domu wojewody inflanckiego Jana Ludwika Platera i ożenił się z jedną z czterech córek wojewody – Konstancją. Miał duży zasób wiedzy, obeznany był z literaturą, miał talent krasomówczy, często cytował Cycerona, w swoich publicznych wystąpieniach często posługiwał się makaronizmami. Oto fragment mowy wygłoszonej na sejmiku inflanckim po śmierci króla Augusta II (pisownia oryginalna):

W 1735 został wybrany posłem z Inflant na sejm zwyczajny pacyfikacyjny, popierał elekcję Augusta III. W czasie obrad miał dwa przemówienia. Sejm nie doprowadził do pojednania, nie potrafiono nawet uzgodnić osobę pełniącą funkcję marszałka i po sześciu tygodniach został rozwiązany. Kolejny sejm, na którym również posłował, zwołany w 1736 a marszałkował mu Wacław Piotr Rzewuski, zakończył się utwierdzeniem króla na tronie i zakończeniem trzyletniej wojny domowej.

Hylzena łączyły wręcz przyjacielskie stosunki z Janem Fryderykiem Sapiehą kasztelanem trockim. Obydwaj byli bardzo wykształconymi ludźmi, obydwaj zajmowali się historią. W czasie sejmu walnego w 1738, na który posłował z Inflant, został u Sapiehy Rejentem Kancellaryi pieczęci większej litewskiej. Powołany starostą grodowym brasławskim 4 lipca 1739, a 1 sierpnia 1744 król mianował go kasztelanem inflanckim. W związku z tą funkcją został również senatorem. W roku 1749 został wybrany deputatem do Trybunału Litewskiego w Wilnie i jego marszałkiem. Jako delegowany od Rzeczypospolitej podpisał pacta conventa Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 rokuAkt elekcyi Roku Tysiąć Siedemset Sześćdziesiątego Czwartego, Miesiąca Sierpnia, Dnia dwudziestego siódmego, s. 20..

Hylzen zatroszczył się również o po wioskach nad Dźwiną porozrzucanych w nieładzie mieszkający lud jeszcze nieoświecony i prawie dziki. Będąc bardzo pobożnym, przy udziale brata Jerzego biskupa smoleńskiego, zakładał w swoich dobrach w Inflantach misje, fundował szpitale, sprowadzając do nich panny miłosierdzia, budował szkółki we wsiach. Jego zaufanym współpracownikiem i plenipotentem był ksiądz Michał Roth nazywany apostołem łotewskim. Był fundatorem parafialnego kościoła w Dagdzie. Wielokrotnie posłował na Sejm z województwa inflanckiego.

W 1754 został kawalerem Orderu Orła Białego. Do 1756 był stronnikiem Familii Czartoryskich. Jego rezydencją był zbudowany dla niego pałac nazwany później Pałacem Mostowskich w Warszawie.

Twórczość Dzieła Był autorem jednego z najlepszych swego czasu opracowań historii Inflant i Księstwa Kurlandii i Semigalii. Inflanty w dawnych swych i wielorakich aż do wieku naszego dziejach i rewolucjach, z wywodem godności i starożytności szlachty tamecznej, tudzież praw i wolności z dawna i teraz jej służących, zebrane i polskiemu światu do wiadomości w ojczystym języku podane przez Jaś. Wielm. Jmci pana Jana Augustyna Hylzena, Kasztelana Inflanckiego, Starostę Brasławskiego…, Wilno 1750. Encomium Bibliothecae Zaluscianae, Warszawa 1754.

Mowy Mowy sejmikowe z lat 1728–1740, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, Lublin 1754. Mowa… miana na senatus consilium w Warszawie 1762 (według Estreichera 3 wydania). Mowa… miana na Radzie Wielkiej Warszawskiej dnia 9 marca r. 1763.

Listy Do J.F. Sapiehy z lat 1744–1745, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, Lublin 1754.

Przypisy

Bibliografia Julian Bartoszewicz, Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku. Wizerunki historycznych osób skreślone przez Juljana Bartoszewicza. T. 2. Nakładem B.M. Wolffa, Petersburg 1856, s. 199–237. Gustaw Manteuffel, Zarysy z dziejów krain dawnych inflanckich, czyli Inflant właściwych (tak szwedzkich jako i polskich), Estonii z Ozylią, Kurlandii i Ziemi Piltyńskiej, wstęp, redakcja i opracowanie tekstu Krzysztof Zajas, Kraków 2007. , s. XIV, XX, 105, 109, 122, 126, 138, 184, 187–190, 192, 224-225, 234-236, 282, 284, 287, 294, 301. Krzysztof Zajas. Nieobecna kultura. Przypadek Inflant Polskich. Universitas. Kraków. 2008. , s. 11, 127–129, 131, 206, 213–223, 228, 240. Gustaw Manteuffel, Inflanty polskie oraz Listy znad Bałtyku, wstęp, redakcja i opracowanie tekstu Krzysztof Zajas, Kraków 2009. , s. XVI, 5, 16, 44-51, 80-83, 85-86, 88, 105, 107, 113, 126, 129–130, 132, 136, 146–148. Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 275–276.

Linki zewnętrzne Inflanty w dawnych swych i wielorakich aż do wieku naszego dziejach i rewolucyach, z wywodem godności i starożytności szlachty tamecznej, tudzież praw i wolności z dawna i teraz jej służących, zebrane i polskiemu światu do wiadomości w ojczystym języku podane przez Jaś. Wielm. Jmci pana Jana Augustyna Hylzena, Kasztelana Inflanckiego, Starostę Brasławskiego… Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku. Wizerunki historycznych osób skreślone przez Juljana Bartoszewicza. T. 2. Jan August Hylzen, s. 199–237. Inflanty Polskie poprzedzone ogólnym rzutem oka na siedmiowiekowa przeszłość całych Inflant, s. 37–43.

Kategoria:Historycy I Rzeczypospolitej Jan August Hylzen Kategoria:Kasztelanowie inflanccy Kategoria:Marszałkowie Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy pisarze nowołacińscy XVIII wieku Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny pacyfikacyjny 1735 Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny pacyfikacyjny 1736 Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Augusta III Sasa Kategoria:Senatorowie za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Starostowie brasławscy Kategoria:Starostowie kazuńscy Kategoria:Starostowie parchowscy Kategoria:Sygnatariusze paktów konwentów Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Urodzeni w 1702 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Wojewodowie mińscy Kategoria:Zmarli w 1767