Mods

thumb|Najbardziej znane logo grupy The Who, tzw. „mod symbol”, czyli „symbol modsów”, inspirowane symbolem RAF-u

Mods – subkultura młodzieżowa powstała w Wielkiej Brytanii z końcem lat 50. XX wieku, skupiająca głównie młodych mieszkańców miast, których łączyły zamiłowanie do określonej muzyki, mody i stylu życia oraz wspólny środek transportu – skuter. Ruch osiągnął szczyt popularności w latach 1963–1965, a jako spójna całość przestał istnieć około roku 1967.

Definicja i zakres pojęcia thumb|„Swinging London”: młodzi dorośli na Carnaby Street w Londynie, 1966

Termin mod był używany niejednorodnie i obejmował kilka różnych, choć powiązanych ze sobą zjawisk. Najczęściej znaczenie odnosiło się do wąskiej grupy pionierów subkultury skupionych wokół kawiarni i klubów jazzowych zlokalizowanych w londyńskiej dzielnicy Soho z przełomu lat 50. i 60., dla których kluczowe było zainteresowanie muzyką awangardową i modą. W szerszym znaczeniu obejmował masowy ruch młodzieżowy z pierwszej połowy lat 60., który przejął powierzchowne atrybuty stylu, takie jak skutery i określony sposób ubierania się, niekoniecznie podzielając pierwotną orientację estetycznąPaolo Hewitt, The Sharper Word: A Mod Anthology, Helter Skelter Publishing, London, 1999, s. 7–11..

W literaturze przedmiotu wyróżnia się niekiedy dwa nurty wewnątrz subkultury: tzw. early mods lub modernists – pionierów z końca lat 50. – oraz hard mods – uczestników z klasy robotniczej, którzy dominowali w ruchu po 1964 roku i których styl oraz postawy bezpośrednio poprzedzały subkulturę skinheadówJohn Clarke, „The Skinheads and the Magical Recovery of Community", w: Stuart Hall, Tony Jefferson (red.), Resistance Through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Hutchinson, London, 1976, s. 99–102..

Geneza i charakterystyka Modsi wywodzili się głównie ze środowisk robotniczych, jednakże ruch narodził się w londyńskim Soho, gdzie w kawiarniach i klubach jazzowych kształtował się ich charakterystyczny styl. Nazwa subkultury pochodzi od słowa modernist – tak w środowisku jazzowym określano słuchaczy nowoczesnego, awangardowego jazzu, w odróżnieniu od tradycjonalistówSimon Reynolds, Rip It Up and Start Again: Postpunk 1978–1984, Faber and Faber, London, 2005, s. 311.. Z czasem termin skrócono do mod, a jego zakres znaczeniowy rozszerzył się na całą subkulturę. Rozkwit ruchu przypadł na okres określany mianem „Swinging London” – kulturalnego i obyczajowego wrzenia, które ogarnęło brytyjską stolicę w pierwszej połowie lat 60. i uczyniło z niej centrum światowej mody i muzyki młodzieżowejShawn Levy, Ready, Steady, Go! The Smashing Rise and Giddy Fall of Swinging London, Doubleday, New York, 2002, s. 3–11..

thumb|Dwaj modsi na skuterze, 1962

Modsi charakteryzowali się dbałością o strój i silnym zainteresowaniem najnowszymi trendami mody. Nosili ubrania typowo angielskich marek, takich jak Merc, Fred Perry czy Ben Sherman, oraz charakterystyczne zielone parki – wojskowe płaszcze z kapturami, do których przyszywali naszywki z motywami brytyjskimi, takimi jak Union Jack czy symbol Royal Air Force (RAF). Popularne były również włoskie kroje garniturów – wąskie spodnie, dopasowane marynarki i eleganckie buty na niskim obcasie. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że wybór ten wiązał się z dążeniem do odróżnienia się od tradycyjnego brytyjskiego stylu ubioru i podkreślenia orientacji na nowoczesne wzorce kulturowePaolo Hewitt, The Sharper Word: A Mod Anthology, Helter Skelter Publishing, London, 1999, s. 12–18.. Centrum mody i życia towarzyskiego subkultury stały się Carnaby Street oraz King's Road w Londynie, gdzie skupiały się butiki oferujące najnowsze trendyNik Cohn, Today There Are No Gentlemen, Weidenfeld and Nicolson, London, 1971, s. 89–94.. W literaturze przedmiotu styl modsów opisywany jest jako odbiegający od dominujących norm estetycznych młodzieży brytyjskiej przełomu lat 50. i 60.Dick Hebdige, Subculture: The Meaning of Style, Methuen, London, 1979, s. 52–54.

Subkultura modsów była jedną z pierwszych brytyjskich subkultur młodzieżowych, w których kobiety odgrywały równorzędną rolę i posiadały własny, wyraźnie zdefiniowany styl. Modsowski wizerunek kobiety – spopularyzowany m.in. przez projektantkę Mary Quant i modelkę Twiggy – obejmował minispódniczki, geometryczne fryzury i płaskie buty, stanowiąc wyraźne zerwanie z wcześniejszymi ideałami kobiecościShelly Foote, „Clothes Make the Man", w: Claudia Brush Kidwell, Valerie Steele (red.), Men and Women: Dressing the Part, Smithsonian Institution Press, Washington, 1989, s. 144–151.. Modsi chętnie opowiadali się ponadto za hasłami związanymi z rewolucją seksualną.

Szkoła bywała postrzegana przez część młodzieży związanej z subkulturą jako instytucja reprezentująca wartości pokolenia rodziców, wobec których formułowano postawy kontestacyjne. Modsi entuzjastycznie przyjmowali wytwory sztuki awangardowej, interesowali się muzyką eksperymentalną i traktowali konsumpcję kultury jako formę autoekspresji. Estetyka subkultury silnie przenikała się z nurtem pop-artu, co przejawiało się w wykorzystywaniu jaskrawych kolorów, geometrycznych wzorów oraz ikonografii kultury masowej na ubraniach i skuterachThomas Crow, The Rise of the Sixties: American and European Art in the Era of Dissent, Yale University Press, New Haven, 1996, s. 132–135.. Używanie środków pobudzających, w szczególności amfetaminy i jej pochodnych – potocznie zwanych „purple hearts” lub „blues” – było odnotowywane jako istotny element życia klubowego części środowiska modsów i wiązało się z intensywną aktywnością nocnąStanley Cohen, Folk Devils and Moral Panics, MacGibbon and Kee, London, 1972, s. 18–21..

Istotnym elementem stylu życia modsów był skuter, który pełnił zarówno funkcję praktycznego środka transportu, jak i symbolu identyfikacji grupowej. Osłonięty karoserią silnik pozwalał dotrzeć do celu bez zabrudzenia ubrania, co miało znaczenie w kontekście dbałości subkultury o strój. W odróżnieniu od motocykla, wymagającego skórzanej kurtki ochronnej, skuter był kompatybilny z modowym stylem ubioru modsów.

Wartości i światopogląd W literaturze przedmiotu subkultura modsów jest analizowana nie tylko jako zjawisko stylistyczne, lecz także jako wyraz określonych postaw wobec konsumpcji, nowoczesności i tożsamości klasowej. Socjolog Dick Hebdige wskazuje, że dla modsów styl nie był powierzchowną ozdobą, lecz narzędziem komunikacji społecznej: poprzez dobór ubrań, muzyki i środka transportu konstruowali i wyrażali swoją tożsamość w sposób świadomy i systematycznyDick Hebdige, Subculture: The Meaning of Style, Methuen, London, 1979, s. 84–89..

Charakterystyczną cechą subkultury był stosunek do konsumpcji: modsi, jako jedna z pierwszych grup młodzieżowych w Wielkiej Brytanii, uczynili z zakupów i posiadania określonych dóbr – płyt, ubrań, skuterów – centralny element swojej tożsamości grupowej. Konsumpcja pełniła przy tym funkcję odróżniającą: ważne było nie tylko to, co się kupuje, lecz także gdzie, jak i z jaką wiedzą o produkcie. Mechanizm ten był szczególnie widoczny w podejściu do muzyki: posiadanie importowanych singli, niedostępnych w masowej sprzedaży, dawało właścicielowi status eksperta i wyróżniało go w obrębie grupyPaolo Hewitt, The Sharper Word: A Mod Anthology, Helter Skelter Publishing, London, 1999, s. 38–40..

W szerszym ujęciu kulturoznawczym subkultura modsów wpisuje się w napięcie między modernizmem a tradycją, które charakteryzowało brytyjskie społeczeństwo lat 60. Orientacja na europejskie i afroamerykańskie wzorce kulturowe była – zdaniem badaczy – świadomym odrzuceniem konserwatywnego modelu brytyjskości, dominującego w pokoleniu rodzicówShawn Levy, Ready, Steady, Go! The Smashing Rise and Giddy Fall of Swinging London, Doubleday, New York, 2002, s. 45–52..

Struktura społeczna Typowy uczestnik subkultury modsów był nastolatkiem lub młodym dorosłym w wieku 16–25 lat, wywodzącym się z klasy robotniczej lub niższej klasy średniej. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że wśród modsów nieproporcjonalnie wysoką reprezentację mieli młodzi pracownicy biurowi i handlowi – tzw. clerks i shop assistants – których stosunkowo regularne zarobki pozwalały na wydatki związane ze stylem: zakup ubrań, płyt i skuterów. Skuter był dla wielu modsów pierwszym własnym pojazdem mechanicznym – w połowie lat 60. nowy model Lambretta kosztował w Wielkiej Brytanii około 150–200 funtów, co odpowiadało kilkumiesięcznemu wynagrodzeniu przeciętnego pracownika fizycznegoVittorio Tessera, Lambretta: The Golden Years, Giorgio Nada Editore, 2018, s. 42–58, ISBN 978-8879117180..

Subkultura funkcjonowała przede wszystkim w rytmie pracy i nocnego życia: tygodniowy schemat obejmował zwykłe dni robocze, a weekendy wypełniały wyjazdy do nadmorskich miejscowości – szczególnie Brighton i Margate – lub całonocne sesje taneczne w londyńskich klubach. Badacze wskazują, że używanie środków pobudzających było istotnym czynnikiem umożliwiającym intensywny rytm życia nocnego części środowiska modsów, pozwalając na wielogodzinną aktywność bez rezygnacji z obowiązków zawodowych.

Zasięg geograficzny Subkultura modsów nie była wyłącznie zjawiskiem londyńskim, choć stolica – a w szczególności Soho i Carnaby Street – pozostawała jej centrum symbolicznym i handlowym. Ruch szybko rozprzestrzenił się na inne brytyjskie miasta: Manchester, Liverpool, Birmingham i Leeds wykształciły własne lokalne społeczności modsów, które niejednokrotnie różniły się między sobą akcentowanymi gatunkami muzycznymi i szczegółami styluPaolo Hewitt, The Sharper Word: A Mod Anthology, Helter Skelter Publishing, London, 1999, s. 56–62.. W Liverpoolu subkultura modsów rozwijała się równolegle z rosnącą sceną beatową skupioną wokół The Beatles, co prowadziło do częściowego przenikania się obu środowisk.

Poza granicami Wielkiej Brytanii wpływy subkultury modsów były odczuwalne w kilku krajach Europy Zachodniej. We Francji zbliżone zjawiska kulturowe wiązały się z tzw. sceną yé-yé – nurtem muzyki pop i stylu życia młodzieżowego, który czerpał z brytyjskich i amerykańskich wzorców, choć rozwijał się równolegle i nie był bezpośrednim importem subkultury modsów. W Niemczech Zachodnich i Holandii działały grupy młodzieżowe nawiązujące do brytyjskich wzorców stylu i muzyki. Swoistą ironię stanowił fakt, że Włochy – kraj będący źródłem zarówno skuterów, jak i krojów garniturów, które modsi uczynili swoimi ikonicznymi atrybutami – nie wykształciły porównywalnego ruchu subkulturowego; włoska młodzież tamtego okresu tworzyła własne, odrębne subkultury miejskie.

thumb|Młoda kobieta w ubraniach charakterystycznych dla estetyki tego okresu, zdjęcie wykonane w Eugene (Oregon, USA), 1966

W Stanach Zjednoczonych recepcja była ograniczona i miała charakter głównie muzyczny – brytyjska inwazja z lat 1963–1965 przyniosła ze sobą elementy estetyki modsów, jednak nie wykształciła tam porównywalnego ruchu subkulturowego. Wpływy estetyki modsów na kulturę japońską ujawniły się z opóźnieniem, szczególnie w dekadach późniejszych, gdy zainteresowanie brytyjską kulturą lat 60. stało się jednym z elementów szerszego zjawiska fascynacji kulturą zachodnią wśród japońskiej młodzieży.

Rozwój i schyłek Subkultura modsów przeszła wyraźną ewolucję w ciągu niespełna dekady. Faza pionierska, przypadająca na lata 1958–1962, skupiała wąskie środowisko młodych entuzjastów jazzu i mody w Soho. Faza masowego rozkwitu, obejmująca lata 1962–1965, przyniosła gwałtowne rozszerzenie ruchu poza jego pierwotne środowisko i upowszechnienie jego atrybutów – skuterów, określonego stylu ubioru i sceny klubowej – wśród szerszych rzesz brytyjskiej młodzieżyShawn Levy, Ready, Steady, Go! The Smashing Rise and Giddy Fall of Swinging London, Doubleday, New York, 2002, s. 87–103..