Organizacja cesarskiej i królewskiej Armii w 1914 roku

Cesarska i królewska Armia była jednym z czterech rodzajów sił zbrojnych Monarchii Austro-Węgierskiej, obok wspólnej cesarskiej i królewskiej Marynarki Wojennej oraz cesarskiej i królewskiej Obrony Krajowej i królewsko-węgierskiej Obrony Krajowej. Wskutek intensywnych ćwiczeń i dozbrojenia formacje obrony krajowej były równorzędne aktywnym oddziałom Armii. W czasie mobilizacji sformowane został oddziały rezerwowe i jednostki pospolitego ruszenia (Landsturmu), złożone głównie z żołnierzy starszych roczników.

Podstawową jednostką terytorialną podległą Ministerstwu Wojny były Okręgi Komendy Korpusu – było ich 16. Najniższy szczebel terytorialnej organizacji wojska stanowiło 114 wojskowych okręgów uzupełnień. Spośród nich 102 były podporządkowane pułkom piechoty armii wspólnej, 4 należały do jednostek bośniacko-hercegowińskich, 4 należały do pułków tyrolskich strzelców cesarskich, 4 należały do marynarki wojennej (Triest, Fiume, Szybenik, Kotor).

Obrona krajowa miała własne okręgi pułkowych uzupełnień, które nie pokrywały się z okręgami armii wspólnej: 37 okręgów należało do k.k. Landwehry (Austria), natomiast 32 do Honvedów (Węgry).

Szkoły wojskowe W czasie pokoju armia dysponowała 24 tysiącami oficerów, będących absolwentami trzech Wyższych Szkół Wojskowych: Terezjańska Akademia Wojskowa (Theresianische Militarakademie) w Wiener Neustadt Techniczna Akademia Wojskowa (Technische Militarakademie) w Mödling Akademia Wojskowa Cesarzowej Ludwiki (Ludoviceum, Magyar Királyi Honvéd Ludovika Akadémia) w Budapeszcie

Aby dostać się do Akademii, należało albo posiadać maturę, albo ukończyć Szkołę Kadetów Piechoty (takich szkół było 15), Szkołę Kadetów Kawalerii, Szkołę Kadetów Artylerii, albo Szkołę Kadetów Wojsk Technicznych.

Wywiad Centralę służby wywiadowczej stanowiło Biuro Ewidencyjne (Evidenzbureau) Sztabu Generalnego w Wiedniu. Sam wywiad podlegał wydzielonej Grupie Wywiadu (Kundschafts-gruppe) w Biurze Ewidencyjnym.

Przy każdym dowództwie korpusu istniał Główny Ośrodek Wywiadowczy (Hauptkundschaftsstelle – w skrócie HK-Stelle). Zwierzchnikiem z urzędu był szef sztabu korpusu. Na czele każdego ośrodka stał szef, którym był zazwyczaj oficer Sztabu Generalnego. W skład ośrodka wchodziło dwóch lub więcej oficerów, oprócz tego do współpracy przydzielano im funkcjonariuszy policji, żandarmerii, Straży Skarbowej, prokuratury oraz sędziego śledczego.

Na szczeblu powiatowym w miarę potrzeby, szczególnie w rejonach przygranicznych, tworzone były ośrodki wywiadowcze niższego rzędu (K-Stelle).

Po wybuchu wojny utworzony został przy Naczelnym Dowództwie Armii (AOK) Oddział Informacyjny (Nachrichtenabteilung), któremu podlegały oddziały informacyjne przy dowództwach poszczególnych armii (Armeekommando) i grup operacyjnych (Armeegruppekommando). Przy niższych związkach taktycznych istniały oddziały zwiadowcze (Nachrichtendetachement).

Sztab Generalny Głównodowodzącym sił zbrojnych monarchii austro-węgierskiej był sam cesarz Franciszek Józef I. Organem pomocniczym cesarza była Kancelaria Wojskowa (Militarkanzlei) utrzymująca łączność z Ministerstwem Wojny Monarchii (k.u.k. Reichskriegsministerium) oraz oddzielnymi dla Austrii i Węgier ministerstwami obrony krajowej (Ministerium fur Landesverteidigung).

Ministerstwo Wojny od 1896 posiadało Biuro Prezydialne podzielone na 15 oddziałów. Ponadto istniał Sztab Generalny (Generalstab) z szefem sztabu na czele, inspektoraty poszczególnych rodzajów broni i szereg innych związanych z działalnością wojska inspektoratów i komitetów. Korpus oficerski wychowany był w duchu wierności przede wszystkim cesarzowi i dynastii.

Sztab posiadał kilka wydziałów, z których trzy były najważniejsze: wydział operacyjny, personalny i wywiadowczy (Kundschaftsdienst). Na czele tego ostatniego stał płk Hranilović. Po wybuchu wojny duże znaczenie uzyskały również dowództwo etapów (Etappenoberkommando, przemianowane później na oddział kwatermistrzowski) oraz oddział transportów. Sztab generalny posiadał więc władzę decydującą, a do Ministerstwa Wojny należały tylko sprawy finansowe i organizacyjne wojska.

Wódz naczelny (Fryderyk Habsburg) i szef sztabu generalnego gen. piechoty Franz Conrad von Hötzendorf tworzyli Naczelną Komendę Armii (Armeeoberokommando, AOK) odpowiedzialną za przebieg operacji militarnych. W skład AOK poza nimi wchodzili: zastępca szefa Sztabu Generalnego (Stellvertreter) gen. mjr Franz Höfer von Feldsturm, szef oddziału operacyjnego (Chef der Operationabteilung) płk Joseph Metzger i najwyższy komendant etapów (Etappenoberkommandant) gen. mjr Franz Kanik.

Korpusy armijne (stan na 28 lipca 1914) Na czele korpusu stał komendant w stopniu generała dywizji lub broni. Podlegał mu sztab korpusu nazywany oddziałem sztabu generalnego (z szefem sztabu), oraz komenda korpusu, zajmująca się sprawami administracyjno-zaopatrzeniowymi. W skład komendy korpusu wchodziło Biuro Prezydialne, oraz oddziały: wojskowy, sprawiedliwości, ekonomiczny, zaopatrzenia, sanitarny, inżynierii wojskowej.

Ogółem zmobilizowano 50 dywizji piechoty, 19 brygad piechoty (poza składem dywizji), 5 brygad górskich (pozadywizyjnych), 14 brygad marszowych, 5 brygad pospolitego ruszenia i 11 dywizji kawalerii. We wrześniu 1914 powołano dalszych 26 brygad pospolitego ruszenia.

W skład zmobilizowanego korpusu wchodziły dwie liniowe dywizje piechoty i jedna dywizja Honwedów lub k.k. Landwehry. Artylerię korpusu stanowił dwubateryjny dywizjon 150 mm haubic z 8 działami.

W skład korpusu wchodził ponadto batalion saperów, ewentualnie również pionierów, oddziały łączności, kolumna drutów kolczastych, oddział sanitarny, tabory i oddziały zaopatrzenia.

Dywizja piechoty składała się z dwóch brygad piechoty po dwa pułki każda, artylerii dywizyjnej, złożonej z 1 pułku armat 76,5 mm po 5 baterii, i 1 dywizjonu haubic 104 mm po 2 baterie, jednego dywizjonu rozpoznawczego (2–3 szwadrony kawalerii), oddziału łączności, oddziału sanitarnego, parku amunicyjnego, kolumny zaopatrzeniowej, piekarni i taborów.

W skład pułku piechoty liniowej wchodziły 3–4 bataliony piechoty (w pułkach Honwedów i Landwehry po 3 bataliony) i oddziały karabinów maszynowych, złożone z dwóch kaemów, w zasadzie po jednym oddziale na każdy batalion.

W sumie, w zależności od liczby batalionów, zmobilizowana dywizja liczyła 12–16 tysięcy bagnetów, 8–10 oddziałów kaemów 300–420 jeźdźców i 42 działa.

Wojska liniowe, Honved i k.k. Landwehr zmobilizowały 694 1/2 batalionu, pospolite ruszenie (Landsturm) dalsze 233 bataliony, a więc łącznie 927 1/2 batalionu w ramach 253 pułków.

Ilości zmobilizowanych poborowych wystarczyłyby na utworzenie ponad 70 dywizji, gdyby nie braki w artylerii. One to stanęły na przeszkodzie organizacyjnemu rozrostowi armii austro-węgierskiej.

Oprócz wymienionych wyżej formacji w ciągu sierpnia 1914 wystawiono dalszych 227 batalionów pospolitego ruszenia i wojsk etapowych, 83 tysiące ludzi straży kolejowej, 267 oddziałów roboczych, 14 oddziałów roboczych pospolitego ruszenia.

I Korpus (Kraków) dowódca – gen. kawalerii Karl von Kirchbach szef sztabu – płk Ferdynand Demus II Korpus (Wiedeń) dowódca – gen. piechoty Blasius Schemua szef sztabu – gen-mjr Leo Greiner III Korpus (Graz) komendant – gen. piechoty Emil Colerus von Geldern szef sztabu – płk Richard Mueller IV Korpus (Budapeszt) komendant – gen. kawalerii Károly Tersztyánszky de Nádas szef sztabu – brak, sztab utworzono 2 sierpnia 1914 V Korpus (Bratysława; Pozsony, niem. Pressburg) komendant – gen. broni Paul Puhallo de Brlog szef sztabu – płk Herman Sallagar VI Korpus (Koszyce; niem. Kaschau) komendant – gen. piechoty Svetozar Boroević von Bojna szef sztabu – płk Jozsef Huber VII Korpus (Timișoara, Temesvar) komendant – gen. piechoty Otto Meixner von Zweienstamm szef sztabu – brak, sztab utworzono 2 sierpnia 1914 VIII Korpus (Praga) komendant – gen. kawalerii Artur Giesl von Gieslingen szef sztabu – płk Ludwig Sundermann IX Korpus (Litoměřice; niem. Leitmeritz) komendant – gen. piechoty Lothar von Hortstein szef sztabu – płk August Martinek X Korpus (Przemyśl) komendant – gen. piechoty Hugo Meixner von Zweienstamm szef sztabu – płk Gottlieb Kralowetz XI Korpus (Lwów; niem. Lemberg) komendant – gen. kawalerii Dezsö Kolozsváry de Kolozsvár szef sztabu – płk Franz Riml XII Korpus (Sybin; niem. Hermannstadt) komendant – gen. piechoty Hermann Kövess de Kövesháza szef sztabu – płk Egon Zeidler-Daublewsky XIII Korpus (Zagrzeb) komendant – gen. dywizji piechoty Adolf von Rhemen zu Barensfeld szef sztabu – płk Alfred Zeidler XIV Korpus (Innsbruck) komendant – gen. piechoty arcyksiążę Józef Ferdynand Salwator szef sztabu – płk Josef von Paić XV Korpus (Sarajewo) komendant – gen. piechoty Michael von Appel szef sztabu – płk Mihalj Mihaljević XVI Korpus (Raguza) komendant – gen. broni Wenzel Wurm szef sztabu – płk Paul von Loefen

Po rozpoczęciu wojny, 20 sierpnia 1914 utworzono dodatkowy: XVII Korpus komendant – gen. kawalerii Karl Huyn szef sztabu – płk Theodor von Lerch Grupa Armijna Kummera

Kawaleria Kawaleria Austro-Węgier poza szwadronami rozpoznawczymi przydzielonymi dywizjom piechoty tworzyła 11 dywizji (w tym 2 dywizje Honvedu). W skład każdej dywizji kawalerii wchodziły dwie brygady jazdy po dwa pułki (1 pułk = 6 szwadronów), 1 lub 2 oddziały karabinów maszynowych (po 4 sztuki w oddziale), dywizjon artylerii konnej (3 baterie po 4 armaty 76,5 mm), oddział łączności, kolumny amunicyjne i zaopatrzeniowe, oddział sanitarny, kolumna mostowa i tabory.

Stan bojowy dywizji wynosił 24 szwadrony (około 3600 jeźdźców), 4 – 8 karabinów maszynowych i 12 dział. Nie wszystkie pułki kawalerii wchodziły w skład dywizji kawalerii.

W sierpniu 1914 zmobilizowano łącznie 15 pułków dragonów (=90 szwadronów), 16 pułków huzarów (=96 szwadronów), 11 pułków ułanów (=66 szwadronów), 6 pułków strzelców konnych (= 36 szwadronów), 1 tyrolski dywizjon strzelców konnych (= 3 szwadrony), 1 dalmatyński dywizjon strzelców konnych (= 2 szwadrony), 10 pułków huzarów Honved (=60 szwadronów), 10 dywizjonów huzarów pospolitego ruszenia i 22 oddziały karabinów maszynowych – razem 383 szwadrony i 22 oddziały karabinów maszynowych.

Kawaleria austro-węgierska nie tworzyła samodzielnych korpusów, była szkolona dość tradycyjnie, głównie do walk konnych, szarż i ataków, które wobec wzrostu siły ogniowej piechoty i artylerii narażały ją na wysokie straty.

Artyleria Artyleria austro-węgierska była w większości rozdzielona pomiędzy dywizje piechoty i kawalerii oraz poszczególne korpusy. Dowództwa armii i naczelne dowództwo posiadały skromny tylko odwód artylerii ciężkiej dla wzmocnienia działań wojsk na wybranych kierunkach. Były to najcięższe moździerze 305 mm i 240 mm oraz pewna liczba 150 mm haubic i 120 mm armat, określanych jako artyleria forteczna i oblężnicza.

W sierpniu 1914 Austro-Węgry zmobilizowały następujące jednostki artylerii: 299 baterii armat (1734 działa) 70 baterii haubic polowych (430 dział) 52 baterie armat górskich (208 dział) 22 baterie haubic górskich (88 dział) 28 baterii ciężkich haubic (112 dział) 12 baterii improwizowanych (48 dział) Razem stanowiło to 2620 dział w 483 bateriach.

Artyleria forteczna (tylko baterie ruchome): 12 baterii 305 mm moździerzy (24 działa) 12 baterii 240 mm moździerzy (48 dział) 32 baterie 150 mm haubic (128 dział) 20 baterii 120 mm armat (80 dział) Razem stanowiło to 280 dział w 76 bateriach.

Sumarycznie więc armia Austro-Węgier posiadała 2900 dział w 559 bateriach.

Zapasy amunicji do dział nie były zbyt wielkie, dopiero w czasie wojny udało się uruchomić stosunkowo wysoką produkcję pocisków artyleryjskich.