Tadeusz Miciński (ur. 9 listopada 1873 w Łodzi, zm. w lutym 1918 pod Czerykowem) – polski pisarz, poeta i prozaik okresu Młodej Polski. Autor mistycznych powieści, poematów prozą i wierszy kontemplacyjnych. Jeden z czołowych pisarzy polskiego ekspresjonizmu, prekursor surrealizmu. Był przyjacielem Witkacego, Stanisława Przybyszewskiego i Karola Szymanowskiego i członkiem Warszawskiego Towarzystwa Teozoficznego.
Życiorys Syn Rudolfa i Wandy z domu Pruskiej. Uczył się w V Gimnazjum w Warszawie. Maturę zdał w Białej Cerkwi w 1892.
Studiował historię i filozofię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego od 1893 do 15 października 1895. Na studiach zainteresował się okultyzmem, satanizmem i księgami wiedzy tajemnej. Później studiował na Uniwersytet w Lipsku.
W latach 1910–1913 mieszkał w dzielnicy Hellerau w Dreźnie, gdzie zetknął się z tamtejszą awangardą teatralną. Uczestniczył w zjeździe w Zakopanem w sierpniu 1912, na którym powołano Polski Skarb Wojskowy. W 1913 był korespondentem z jednej z wojen bałkańskich.
Walczył w I wojnie światowej, dużo podróżował. Zajął stanowisko antyniemieckie i prowojenne. Od sierpnia 1915 przebywał w Rosji, dokąd ewakuował się z Warszawy przed zbliżającą się ofensywą niemiecką. Należał do publicystów moskiewskiego „Echa Polskiego” wkrótce po założeniu tego tygodnika we wrześniu 1915 przez związanego z Partią Konstytucyjno-Demokratyczną Aleksandra Lednickiego, współpracował także z działem literackim „Gazety Polskiej”, głównego pisma Narodowej Demokracji w Rosji. W 1916 przebywał w Moskwie. W 1916 ogłosił serię tekstów na łamach dziennika „”, organu prowojennej . Przyjaźnił się z rosyjskim poetą Konstantinem Balmontem. Przedstawiał Stany Zjednoczone jako realizację idei wolności, o którą miała w jego przekonaniu toczyć się I wojna światowa.
Po rewolucji lutowej w Rosji pozostawał zaangażowany politycznie. W 1917 podczas obchodów rocznicowych Konstytucji 3 maja w Związku Wojskowych Polaków wygłosił referat przeciwstawiający marksistowskiej walce klas ideę solidaryzmu. Latem 1917, w okresie puczu Korniłowa, był korespondentem „Polskich Sił Zbrojnych”, organu prasowego Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpolu), przy Stawce Naczelnego Dowódcy armii Imperium Rosyjskiego, a jego panegiryczny artykuł o gen. Ławrze Korniłowie wzbudził podejrzenia o zaangażowanie Naczpolu w próbę obalenia Rządu Tymczasowego i spotkał się z odpowiedzią Feliksa Dzierżyńskiego na łamach „Trybuny”. W sierpniu 1917 wziął udział w zjeździe politycznym zorganizowanym w Moskwie przez Komitet Narodowy Polski, w okresie po rewolucji październikowej był prelegentem tamtejszego Klubu Narodowego i Komitetu Polskiego Zjednoczenia Międzypartyjnego. Od połowy 1917 uczestniczył w tworzeniu I Korpusu Polskiego w Rosji pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego jako oficer oświatowy, zajmując się propagandą wśród żołnierzy; wizytował oddziały rozlokowane na terenie Białorusi i Ukrainy, m.in. w rejonie Kijowa, Bychowa i Mohylewa.
Jego synem był Jarosław Tadeusz Miciński (1898–1971), reżyser i kierownik artystyczny, pracownik teatru „Reduta”, a bratankiem eseista Bolesław Miciński (1911–1943).
Śmierć W lutym 1918 Miciński wyruszył z żoną, córką i synem przez Smoleńsk do Polski. Zaginął w niejasnych okolicznościach przebywając u krewnej Marii Baranowskiej-Dohrn na Białorusi.
5 sierpnia 1925 na łamach „Kuriera Warszawskiego” ukazał się artykuł Stanisława Strumph-Wojtkiewicza, przedstawiający dwie relacje śmierci Tadeusza Micińskiego. Nie były one ze sobą w pełni zbieżne, ale w pewnej mierze uzupełniały się.
Pierwsza została opowiedziana przez Bolesława C., który sam zgłosił się do redakcji i – jak przekazał – uczynił to, spełniając ostatnią wolę zmarłego. Podczas wojny znalazł on schronienie w majątku Wydranka, należącym do baronowej Dohrn, położonym na granicy guberni mohylewskiej, witebskiej i czernihowskiej. Trafiło tam wielu uchodźców wojennych z ziem polskich, a Miciński był przyjacielem i opiekunem tego domu, udzielając przebywającym tam różnorakiego wsparcia. W tym czasie dużo podróżował w biegnącym tam pasie przyfrontowym, zaś od 1916 był śledzony. Wspomagał też baronową Dohrn w czasie choroby aż do chwili jej śmierci w Czerykowie i zadbał o pogrzeb. Wobec bezpośredniego zagrożenia podjął ucieczkę w towarzystwie Bolesława C. Wspólnie z nim pokonał rzekę Soż, a w trakcie drogi przekazał towarzyszowi swoje wiersze. Potem przedzierał się samodzielnie, trafiając na łące pod Czeczerskiem na posterunek bolszewicki. Wraz z podwodą został zatrzymany, zdarto z niego odzienie i mimo nalegań nie chciał oddać posiadanego przy sobie poematu. Swoją odmową miał wzburzyć funkcjonariuszy, którzy kolbami broni palnej doprowadzili do jego śmierci. Następnie nie pozwalali oni miejscowej ludności zbliżyć się do zwłok, zaś po zebraniu się katolików umożliwiono pogrzeb przy udziale księdza.
Druga z relacji pochodziła od Zofii Chruckiej, w latach 20. zamieszkującej we Włocławku. Według niej Micińscy podczas I wojny wyruszyli z Moskwy, podczas drogi dowiedzieli się o umierającej kuzynce Dohrn, po czym Tadeusz Miciński udał się do Czerykowa, a jego krewni do Homla. Później, nie mając żadnej wieści od niego, udali się oni dalej w kierunku ziem polskich. W 1923 Zofia Chrucka odwiedziła miejsce jego śmierci i spotkała się z ludźmi, którzy dokonali pochówku. Według ich wersji zdarzeń w Czeczersku poprosił Miciński władze bolszewickie o konie celem dotarcia do stacji kolejowej Buda Koszelewska (mając zapewne zamiar dotarcia dalej do krewnych w Homlu). Otrzymał transport od miejscowych braci, znanych z przestępczego życia. Jeden z nich, kierując się motywem rabunkowym, miał zamordować Micińskiego, a jego ciało przeniesiono w inne miejsce zostało odnalezione i zidentyfikowane nad brzegiem rzeki Czeczory. Został pochowany na cmentarzu katolickim w osadzie Małe Małynicze pod Czeczerskiem. Na jego grobie postawiono krzyż i tablicę z imieniem i nazwiskiem, potem trzykrotnie usuwaną przez bolszewików.
Szczegóły, dotyczące losów Micińskiego, w 1922 podała też Hanna Zahorska, według której przed śmiercią Miciński przebywał z rodziną w Homlu, skąd udał się do baronowej Baranowskiej-Dohrn (była krewną jego żony), przebywającej w Czerykowie, gdzie trafiła po usunięciu jej z Wydranki przez chłopów. Miał jednak przybyć już po jej śmierci i uczestniczyć jedynie w pogrzebie. Tam próbował przemawiać do chłopów agresywnie blokujących pochówek baronowej. Swoją postawą miał się im rzekomo narazić, a po tym jak wyruszył konno w stronę Rohaczowa, został „napadnięty przez bandy” i zamordowany.
W następnych latach po jego zaginięciu krążyły w Polsce plotki, jakoby żył i porzucił rodzinę. W późniejszym okresie II Rzeczypospolitej pisano o nim jako zamordowanym przez bolszewików oficerze korpusu wschodniego.
Twórczość Hermetyczna, trudna w odbiorze twórczość prozatorska Micińskiego oparta była na prawdzie objawionej. Autor wyrażał w niej gnozę, fatalizm oraz pogląd, iż tylko wybranym jednostkom (nadczłowiekowi) dane jest posiadanie duszy i życie wieczne. Miciński był również przeciwnikiem teorii przypadkowości; świat i wszystkie jego elementy istnieją z konieczności, choć są do końca niepoznawalne. Jednocześnie głosił prymat rozumowego, naukowego studiowania wiedzy tajemnej (magów Indii, gwiaździarzy Chaldei) nad wiarą.
Miciński był (podobnie jak Wyspiański) kontynuatorem poetyckiego teatru misteryjnego. Uważany bywa za prekursora surrealizmu lub czystego ekspresjonistę, tworzącego w indywidualnym stylu. Dopracował się własnej formy dramatycznej, dwuplanowej, w której przenika się dramat realny z dramatem idei politycznych i historiofizycznych w wymiarze misteryjnym, alegorycznym. Napisał kilka dramatów, które łączą w sobie idee filozofii dziejów z przyszłymi technikami nowoczesnych mediów – filmu, projekcji, łączenia planów, wielkich widowisk plenerowych itp.
Miciński pod rozważania wziął również satanizm. Za średniowiecznymi gnostykami twierdził, że świat ziemski stworzył nie Bóg, lecz Szatan mający na celu kreację karykatury Nieba. Wyłapując liczne analogie literackich biografii – wyrażał również pogląd, iż Chrystus, Lucyfer i Feniks to trzy imiona tej samej istoty.
Xiądz Faust jest jednym z niewielu przykładów w młodopolskiej literaturze, w której wyznawcy Antychrysta są w stanie zbudować działającą oraz zorganizowaną społeczność, znajdując szczęście w grzechu, uwalniając się spod srogich rządów Boga. Miciński ukazał na jego podstawie tzw. „królestwo śmierci”, co było pewną wariacją na temat współczesnego mu kapitalizmu.
Był zaangażowany w stworzenie projektu zwanego Kodeksem Jasnej Góry, który miał stanowić podstawę pod świecki Zakon Braci Słonecznych jako alternatywy dla bractw chrześcijańskich. Miciński nie był ich zwolennikiem, krytyka tego typu organizacji pojawia się w jego powieści Nietota. O ile prawdą jest, że podobny projekt nigdy w praktyce nie zaistniał, to podobne idee znalazły zastosowanie w jego twórczości.
Publikował również pisma związane z narodem polskim, w których rozważał (podobnie jak zresztą w prozie poetyckiej) filozofię genezyjską Juliusza Słowackiego. Wyrażał panslawizm i antygermanizm.
Za życia otaczała Micińskiego legenda „poety maga”, „czciciela tajemnic”. Twórca został sportretowany w sposób prześmiewczy w Wyzwoleniu Stanisława Wyspiańskiego (Samotnik, Maska V). Micińskiego sportretował też Stanisław Ignacy Witkiewicz w powieści 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta (Mag Childeryk), a także zadedykował mu swoją powieść Nienasycenie.
Jego ostatnim znanym utworem prozatorskim jest nieopublikowana nowela o wymowie antybolszewickiej pt. Król Duch z grudnia 1917, przedstawiająca oblężenie polskiego dworu przez zrewolucjonizowanych chłopów.
Dzieła Do jego najbardziej znanych utworów należą: Łazarze (1896) – poemat Nauczycielka (1896) – opowiadanie W mroku gwiazd (1902) – tomik poezji Kniaź Patiomkin (1906) – dramat Do źródeł duszy polskiej (1906) – tekst publicystyczny W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu (1909) – dramat Nietota. Księga tajemna Tatr (1910) – powieść Walka o Chrystusa (1911) – tekst publicystyczny Dęby czarnobylskie (1911) – tom opowiadań Xiądz Faust (1913) – powieść Mené-Mené-Thekel-Upharisim!… Quasi una phantasia (1914) – powieść Wita. Powieść (1926) – powieść Termopile polskie – dramat (nieukończony) (polska prapremiera 1970)
Muzyczne opracowania utworów Micińskiego W 1904 roku Karol Szymanowski skomponował Cztery pieśni op. 11 do wierszy z cyklu Strąceni z gwiazd z poematu Korsarz Micińskiego; dzieło zadedykował poecie. W 1909 roku napisał natomiast Pieśni op. 20 do sześciu fragmentów ze zbioru W mroku gwiazd. Z kolei partyturę swojej Uwertury koncertowej E-dur op. 12 opatrzył wstępem z poematu Witeź Włast.
Osiem pieśni do słów Tadeusza Micińskiego op. 9 na głos i fortepian skomponował w 1904 roku Ludomir Różycki; dwa lata później ten sam kompozytor napisał Sześć pieśni do słów Tadeusza Micińskiego op. 16, również na głos z fortepianem.
Do wiersza O nocy cicha, nocy błękitna… z cyklu Zatoka tęcz skomponował pieśń Grzegorz Fitelberg; utwór uznaje się za zaginiony.
O Micińskim Za życia Tadeusz Miciński został określony przez Józefa Kotarbińskiego mianem „najbardziej zagadkowego z poetów współczesnych” (1907), a przez Jana Lorentowicza „jednym z najbardziej autentycznych poetów polskich” (1915). – Hanna Zahorska – prof. dr hab. Teresa Wróblewska – prof. Andrzej Nowicki – Bolesław Leśmian
Odniesienia w kulturze masowej