Michał Wielhorski herbu Kierdeja, inne formy nazwiska: Wielehorski; Wielohorski (ur. ok. 1730 w Horochowie, zm. w 1814) – kuchmistrz wielki litewski w latach 1763–1774, oboźny koronny (dworski) w 1758 rokuUrzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku. Spisy”. Oprac. Krzysztof Chłapowski, Stefan Ciara, Łukasz Kądziela, Tomasz Nowakowski, Edward Opaliński, Grażyna Rutkowska, Teresa Zielińska. Kórnik 1992, s. 95., starosta kamieniecki litewskiUrzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII w. Spisy, oprac. H. Luiewicz, A Rachuba, Kórnik 1994, s. 248., poseł konfederacji barskiej do Francji, pisarz polityczny, pułkownik chorągwi pancernejUrzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku. Spisy". Oprac. Krzysztof Chłapowski, Stefan Ciara, Łukasz Kądziela, Tomasz Nowakowski, Edward Opaliński, Grażyna Rutkowska, Teresa Zielińska. Kórnik 1992, s. 95., kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Pochodził ze szlachty wołyńskiej (Horochów), pieczętującej się herbem Kierdeja, spokrewnionej, lub spowinowaconej z możniejszymi rodami, m.in.: Zamoyskimi, Potockimi, Jabłonowskimi, Mniszchami. Był synem Feliksa Ignacego starosty bracławskiego, i Ludwiny z Zamoyskich. Wcześnie osierocony (ojciec zmarł w roku 1737), wychowywał się pod kuratelą krewnych („z opieki wyszedł” w roku 1746). Odziedziczył liczna dobra ziemskie. Wśród nich kilkuwioskowy majątek z ośrodkiem w Horochowie, obejmujący: Chołojów, Łupcza, Metna, Wyspa, Kniesioł, Paniowce, Tyśmienica, Leszczyna, Ożechowce i Łabuńki. W samym Horochowie utrzymywał sławną kapelę, która występowała także na scenie dworskiej Augusta III. Nauki pobierał u lwowskich teatynów. Uzupełnieniem edukacji była podróż, jaką odbył po Europie, odwiedzając Francję (gdzie także się kształcił) i kraje niemieckie. Dłuższy czas bawił w Dreźnie, gdzie starał się zbliżyć do dworu.

Ożenił się w 1754 (5 listopada) z Elżbietą z Ogińskich, wojewodzianką trocką (siostrą Michała Kazimierza), autorką przekładu komedii Patelin patron wystawionej na scenie dukielskiej. Status społeczny małżonki podkreślał jego wielkopańskie aspiracje (miał jeszcze jedną żonę, po śmierci Elżbiety w roku 1771, ożenił się z hrabiną de Traversier, znów więc przedstawicielką arystokracji). W tym też mniej więcej czasie związał się Wielhorski z odgrywającym wiodącą rolę na dworze Augusta III ministrem Henrykiem Brühlem, rozpoczynając polityczną karierę. Pod komendą Brühla Wielhorski działał na sejmach i w misjach dyplomatycznych. Poseł koronny na sejm nadzwyczajny 1761 roku z województwa inflanckiegoPorządek JJ WW Ich Mciow Panow Posłow Obranych na Seym Extraordynaryiny Warszawski, Dnia 27. Kwietnia 1761, [b.n.s]. Z ramienia partii dworskiej jeździł (1761) do Wilna na reasumpcję Trybunału Litewskiego. Nieco później posłował z Białegostoku do Drezna, aby pozyskać zbrojne posiłki dla „republikanów”. Za tę aktywność został nagrodzony przez króla starostwami sieleckim (w roku 1755), następnie zaś kamienieckim (w roku 1756 lub 1757) oraz tytularnymi urzędami oboźnego wielkiego koronnego (od 22 marca 1758) i wreszcie. Poseł na sejm 1762 roku z ziemi sochaczewskiejDyaryusz Seymu Ordynaryinego Warszawskiego, w Roku, 1762, s. 18.. W roku 1763 (22 marca) otrzymał nominację na kuchmistrza Wielkiego Księstwa Litewskiego (z urzędu tego ustąpił dopiero w roku 1775).

Służbę wojskową rozpoczął od funkcji rotmistrza chorągwi pancernej 1. pułku wojsk koronnych. Wkrótce potem (w roku 1755) awansował na pułkownika.

Po śmierci Wettyna, Wielhorski znalazł się w opozycji do nowego króla. Jako poseł województwa wołyńskiego na Sejmie Czaplica w 1766 rokuDyaryusz seymu walnego ordynaryinego odprawionego w Warszawie roku 1766 ..., brak paginacji. Mowa J. W. JMci Pana Wielhorskiego Kuchmistrza W. X. Litt: Posła Wołyńskiego, na Seymie Ordynaryinym Warszawskim miana Roku 1766. Dnia 30. Octobris. wystąpił z obroną liberum veto, jako jeden z przywódców opozycji występującej przeciwko reformom rodu Czartoryskich. Efektem wniosku (popartego przez ambasady Prus i Rosji groźbą zbrojnej interwencji) było uchwalenie „Ubezpieczenia głosu wolnego” ograniczającego wprowadzone w 1764 głosowanie większością do spraw skarbowych nie wymagających wprowadzenia nowych podatków lub powiększenia dotychczasowych, gwarantujące zaś jednomyślność w sprawach statusVolumina Legum t. VII s. 200, Władysław Konopczyński Liberum veto s. 413–415.. Członek konfederacji radomskiej w 1767 rokuAleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, t. I, Warszawa 1900, s. 392.. posłował do Katarzyny II z prośbą konfederatów o rozciągnięcie nad nimi protekcjiKonopczyński, Dzieje Polski nowożytnej T. 2, 1648-1795, 1936, s. 301.. Po wybuchu konfederacji barskiej Wielhorski trafił z kolei do jej szeregów. Kiedy wykształciła się Generalność konfederacji, Wielhorski został przez nią posłany w styczniu 1770 r. do Paryża jako oficjalny przedstawiciel władz barskich przy dworze wersalskim. Miał działać na rzecz wyniesienia na tron polski kandydata króla francuskiego przy uzyskaniu od niego gwarancji poszanowania postulatów szlachty. Nie odniósł sukcesu na scenie politycznej (m.in. na skutek upadku rządu de Choiseula, z którym konfederaci planowali prowadzić negocjacje); nawiązał jednak dobre stosunki z oświeceniowymi myślicielami, Gabrielem Mably i Janem Jakubem Rousseau, w celu uzyskania od nich rad ustrojowych dla przyszłej, odrodzonej przez spodziewane zwycięstwo konfederatów, Rzeczypospolitej. Z jego inspiracji powstały: Du Gouvernement et des lois de Pologne Mably’egoDu gouvernement et des lois de la Pologne. Paryż 1790 t.1 t.2. i Considerations sur le gouvernament de Pologne RousseauConsidérations sur le gouvernement de Pologne et la réforme projetée, przekład polski Uwagi nad rządem Polski Kraków 1924.. W 1775 r. sam opublikował, jednocześnie po polsku i francusku, dzieło O przywróceniu dawnego rządu według pierwiastkowych Rzeczypospolitej ustawO przywróceniu dawnego rządu: według pierwiastkowych Rzeczypospolitey ustaw, Essai sur le rétablissement de l’ancienne forme de Pologne, suivant la constitution primitive de la république. Omówienie: Konopczyński Liberum Veto s. 404–407; tenże Polscy pisarze polityczni XVIII wieku (do Sejmu Czteroletniego) Warszawa 1966, s. 323–326., w którym wyłożył swoją koncepcję uzdrowienia państwa przez przywrócenie Polakom ich „naturalnego ustroju”, zawartego w wypracowanych przez przodków prawach zwyczajowych.

Do ojczyzny powrócił dopiero w roku 1776, po ogłoszeniu amnestii dla emigrantów barskich. Wówczas pogodził się osobiście ze Stanisławem Augustem, który uratował jego dobra przed sekwestrem. Umożliwiło to sprzedaż części ziem Wielhorskiego z samym Horochowem bratankowi króla, księciu Stanisławowi, by móc spłacić część zaciągniętych długów. Okazał się Wielhorski lojalnym poddanym monarchii austriackiej, w której skład weszła część jego dóbr (w nich najchętniej rezydował) i po latach starań w 1787 roku otrzymał od Józefa II tytuł hrabiowski oraz tytuł wielkiego koniuszego Galicji i Lodomerii. Działań politycznych już prawie nie podejmował, chociaż przyłożył rękę do powstania memoriałów zwalczających reformy józefińskie, zmierzających (w dość skromnym zresztą zakresie) do ulżenia doli chłopów w GalicjiNa temat reform w Galicji: August Sokołowski Dzieje Polski Ilustrowane t. 4 wyd. 2 Wiedeń 1905 s. 178n; Stanisław Kutrzeba Historia ustroju Polski w zarysie. Tom 4 Lwów 1920 s. 147–153; Walerian Kalinka Galicya i Kraków pod panowaniem austryackiém Paryż 1853 s. 104nn; Tadeusz Korzon Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta T. 1 s. 374.. W roku zaś 1780 znalazł się w komisji oceniającej Zbiór praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego. Podobno potępił Konstytucję 3 maja i sympatyzował z konfederacją targowicką. Większą rolę odgrywał w działalności nieoficjalnej we lwowskim środowisku wolnomularskim. Wielhorski jest znany głównie ze swego pisarstwa politycznego, ale na stare lata napisał też m.in. gramatykę języka polskiego (po francusku), choć nie był do tej pracy odpowiednio przygotowany teoretycznie.

O niejednoznaczności postaci kuchmistrza litewskiego świadczą pośrednio losy jego synów. Dwóch z nich Michał i Józef swoją karierę oficerską związało ze służbą królowi w obronie trzeciomajowej konstytucji, potem w insurekcji kościuszkowskiej, a Józef także w legionach polskich i w końcu w szeregach wojska Księstwa Warszawskiego. Zupełnie inaczej potoczyły się dzieje Jerzego Wielhorskiego, targowiczanina, który po okrzyknięciu go w czasie insurekcji kościuszkowskiej zdrajcą, uznał Rosję za swoją ojczyznę i dał początek całkowicie zrusyfikowanej gałęzi rodu.

Odznaczenia W 1758 roku odznaczony Orderem Orła Białego, kawaler Orderu Świętego Stanisława od 1791, odznaczony bawarskim Orderem Świętego HubertaKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 192. (nadanie tego ostatniego orderu jest wątpliwe, nie można go odnaleźć na corocznej liście kawalerów orderów bawarskich).

Twórczość

Ważniejsze utwory Projekt względem pieniędzy, powst. kwiecień 1761, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 312, streszczenie podaje W. Konopczyński: Przesilenie monetarne w Polsce, „Ekonomista” rocznik 10 (1910), s. 47 Mowy... miane na Sejmie Ordynaryjnym Warszawskim 1766, dnia 11 Octobris; dnia 20 Octobris; dnia 22 Octobris, brak miejsca wydania (1766); w czasie tego sejmu ogł. ponadto następujące mowy z: 30 października, 6 i 18 listopada Lettre de créance donnée par la diète..., Petersburg 1767; not. Estreichera XXXII (1938) 452 za J. I. Kraszewskim (Polska w czasie trzech rozbiorów t. 3, Kraków 1875, s. 101) (List do pewnej księżnej o nowym projekcie elekcji) w: Considérations politiques et philosophiques sur les affaires présentes du Nord, et particulièrement sur celles de Pologne, Londyn 1774 O przywróceniu dawnego rządu według pierwiastkowych Rzeczypospolitej ustaw, brak miejsca wydania 1775; na s. 284–303 list od G. B. de Mably’ego (porównaj Listy i materiały poz. 10); przekł. francuski (1775) Uwagi nad rękopisem Observations de mr l’abbé de Mably sur la réforme des loix de la Pologne, rękopis (odpis): Biblioteka Jagiellońska sygn. 7224 IV Nouveaux principes de la langue polonaise, rękopis: Ossolineum sygn. 882/I Do publiczności. Przez... koniuszego wielkiego Królestw Galicji i Lodomerii..., brak miejsca wydania (po 18 maja 1790), przekł. francuski (po 18 maja 1790); Estreicher (XXXII, 454) błędnie traktował Michała Wielhorskiego (koniuszego wielkiego Królestwa Galicji i Lodomerii), jako osobę różną od Michała Wielhorskiego (kuchmistrza Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Ponadto Wielhorski pisał liczne memoriały polityczne zachowane w rękopisach, m.in. w Ossolineum sygn. 525/II poz. 62 (tu memoriały przedstawione w latach 1782–1785 cesarzowi) oraz w zbiorach jego pism z okresu konfederacji barskiej (zobacz też Listy i materiały poz. 5).

Według informacji K. H. Heykinga był on autorem napisanej w języku francuskim pochwały Zygmunta Augusta (na wzór eklog A. L. Thomasa)

Konfederackie komunikaty Wielhorskiego ogłaszano w „Gazette de France” (1770-1773).

Prace edytorskie Manifest de la République confédérée de Pologne du quinze novembre mille sept cents soixante-neuf. Traduit du polonais (Paryż) 1770; druk poza manifestem tytułowym przynosi cały zbiór najważniejszych proklamacji konfederackich; przy redakcji zbioru współpracowali w Wielhorskim: C. C. do Rulhière i G. B. de Mably; przekł. niemiecki (1770).

Listy i materiały List z roku 1753, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 4913 Do Marii Amelii Mniszchowej zbiór listów, rękopis: Biblioteka Czartoryskich sygn. 3470 Korespondencja z J. A. Mniszchem, m.in. rękopisy: Biblioteka Czartoryskich sygn. 3861, Biblioteka Krasińskich sygn. 3983 (zniszczony) Do Stanisława Augusta w zbiorach z lat 1764–1784, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich sygn. 692, 694