Sumak octowiec, sumak odurzający (Rhus typhina L.) – gatunek rośliny z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Występuje w naturze we wschodniej części Ameryki Północnej, ale został szeroko rozprzestrzeniony w strefach klimatu umiarkowanego obu półkul. Uprawiany jest głównie jako roślina ozdobna ze względu na efektowny pokrój, kwiaty i owocostany oraz intensywne przebarwianie się liści jesienią. Jest przy tym rośliną odporną na mrozy i susze, dobrze znosi warunki miejskie i rosnąć może na terenach zanieczyszczonych, poprzemysłowych. Rozprzestrzeniony poza swoim zasięgiem na różnych obszarach stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym. Poza nasadzeniami ozdobnymi i biotechnicznymi roślina wykorzystywana była jako źródło tanin, owocami aromatyzowane są napoje. Jest rośliną miododajną. W ograniczonym stopniu lub dawniej wykorzystywano też ją jako olejodajną, barwierską, leczniczą, w homeopatii i jako źródło surowca drzewnego. thumb|left|Kwiatostan żeński thumb|left|Kwiatostan męski thumb|left|Kwiaty męskie thumb|left|Owocostan
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Na północy jego zasięg sięga w Kanadzie do wyspy Cape Breton i półwyspu Nowa Szkocja, Wyspy Księcia Edwarda, obejmuje Nowy Brunszwik i południową część Quebecu. Zachodnia granica zasięgu biegnie od południowego Ontario przez Michigan i Minnesotę, do Iowa, środkowego Illinois, zachodniego Tennessee i północnej Alabamy. W północnej Georgii dochodzi do Atlantyku, którego wybrzeże wyznacza wschodnią granicę zasięgu.
Gatunek został introdukowany do Europy w XVII wieku (trafił do Paryża już w 1602) i na tym kontynencie stał się rośliną inwazyjnąWeber E, Gut D. Assessing the risk of potentially invasive plant species in central Europe. J Nat Conserv. 2004; 12: 171–179. Na ziemie polskie wprowadzony został w 1806 (Warszawa) i współcześnie jest gatunkiem zadomowionym i inwazyjnym (jako epekofit występuje zwłaszcza w Małopolsce). Inwazyjny jest także w północnych Chinach, gdzie stosowany był do zalesień. Introdukowany i inwazyjny jest poza tym w południowej Australii i w Nowej Zelandii. Ze względu na inwazyjność sumak octowiec objęty jest w Szwajcarii zakazem produkcji i wprowadzania do uprawy.
Morfologia PokrójWysoki krzew lub niskopienne drzewo zwykle do 6–8 m wysokości, choć w ojczyźnie osiąga nawet do 13,7 m. Pień jest krótki, często i od niewielkiej wysokości rozdziela się widlasto na wznoszące się konary i gałęzie. Korona jest parasolowata – szeroka, zaokrąglona i spłaszczona. Młode pędy są grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami. Na starszych pędach kora jest gładka, czasem łuszcząca się, ciemnobrązowa. Roślina zawiera biały, ciemniejący, aromatyczny i lepki sok mleczny, wypływający w przypadku uszkodzenia gałęzi. Pąki są drobne, okryte gęstymi włoskami, bez łusek, mniej lub bardziej schowane w nasadach liści. System korzeniowy jest płytki, ale rozłożysty.
LiścieWyrastają tylko na młodych pędach – starsze gałęzie są bezlistne. Liście są nieparzystopierzaste, o długości do 50–60 cm. Złożone są z 9–31 lancetowatych i drobnopiłkowanych listków osiągających do 5–12 cm długości. Listki mają wierzchołki równomiernie zaostrzone, a nasadę zaokrągloną. Osadka liścia jest owłosiona, podobnie jak sina od spodu blaszka (z wierzchu naga, przy czym jednak młode liście owłosione są obustronnie). Nerwacja pierzasta. Jesienią liście przybierają kolor szkarłatny, pomarańczowy i żółty, po czym opadają.
Kwiaty Roślina dwupienna, czasem poligamiczna (częściowo jednopienna – na roślinach typowo męskich lub żeńskich rozwijają się kwiatostany z kwiatami innej płci). Kwiaty drobne, żółtawozielone zebrane na końcach pędów w stożkowate, owłosione wiechy. Kwiatostany żeńskie są gęste, o długości ok. 11 cm i średnicy do 5 cm, a męskie luźniejsze i większe – osiągają do 25 cm długości. W kwiatostanach męskich znajduje się średnio ok. 4 tys. kwiatów. Rozgałęzienia wiechy wsparte są owłosionymi przysadkami o długości ok. 2 cm i szerokości 2–3 mm u nasady. Kwiaty składają się z okółka 5 zielonych i zaostrzonych działek kielicha oraz przemiennie ułożonych względem nich 5 żółtawozielonych płatków korony. Płatki osiągają ok. 2,1 mm długości, są nagie, jajowate do okrągłych, rozpostarte lub wzniesione. W kwiatach żeńskich występują zredukowane pozostałości pręcików oraz górna, gęsto, biało owłosiona zalążnia. Na jej szczycie znajduje się szyjka słupka długości ok. 0,5 mm, rozdzielona na szczycie na trzy części i zwieńczona główkowatymi, żółtymi znamionami. Kwiaty męskie mają 5 prosto wzniesionych pręcików. Ich białawe nitki osiągają ok. 1,2 mm długości, a żółte pylniki – 1 mm.
OwoceDrobne pestkowce osiągające 2–5 mm średnicy, pokryte długimi (1–2 mm), czerwonymi włoskami, zebrane w zbite, kolbowate, amarantowe (buraczkowe) owocostany o długości ok. 20 cm. Owoce początkowo są jasnoczerwone, później ciemnoczerwone. Owocostany pozostają na roślinach do kolejnego roku.
Gatunek podobnyZ pokroju podobny, drzewiasty przedstawiciel tego samego rodzaju, także z liśćmi o licznych i piłkowanych listkach, jest jeden – sumak gładki Rhus glabra. Różni się on nagimi lub niemal nagimi pędami i liśćmi od spodu oraz włoskami na owocach, które mają do 0,5 mm długości i nie są proste i zaostrzone, lecz maczugowate.
Systematyka i zmienność thumb|Jesienne zabarwienie liści odmiany 'Laciniata' thumb|Żółtawozielone liście odmiany 'Tiger Eyes' Sumak octowiec jest jednym z ok. 35 gatunków zaliczanych współcześnie do rodzaju sumak Rhus. W obrębie rodzaju należy do podrodzaju Rhus. Najbliżej spokrewnionym gatunkiem jest sumak gładki Rhus glabra. Kolejnym blisko spokrewnionym gatunkiem jest Rhus michauxii – endemit Karoliny Północnej.
Typem nomenklatorycznym gatunku jest lektotyp wskazany w 1991 w herbarium Karola Linneusza oznaczony numerem 378.2 (LINN).
Mieszańce Sumak octowiec łatwo tworzy mieszańce z sumakiem gładkim Rhus glabra – R. ×pulvinata Greene. W obszarach, gdzie współwystępują gatunki rodzicielskie – mieszańce są pospolite, są nawet częściej spotykane niż czyste okazy sumaka gładkiego, a w dodatku mają także szerszy zasięg od tego taksonu rodzicielskiego.
Mieszańce R. ×pulvinata mają bardzo różne kombinacje cech taksonów rodzicielskich. Bywają roślinami o pędach i liściach gęsto owłosionych jak u sumaka octowca, ale o włoskach okrywających owoc krótszych niż u tego gatunku i w znacznej części maczugowatych. Są też okazy o odwrotnym układzie cech, tj. o pędach i liściach niemal nagich, ale za to o owocach pokrytych włoskami długimi i ostro zakończonymi. W przypadku tych mieszańców okazy męskie są takie same jak u czystego sumaka gładkiego. Najczęściej spotykane mieszańce mają zmienne owłosienie pędów i liści (od niemal nagich, po gęsto owłosione) i owoce pokryte włoskami o pośredniej długości, częściowo proste i ostre, a częściowo maczugowate. Rzadko spotykane są mieszańce o owocach pokrytych włoskami maczugowatymi jak u sumaka gładkiego, ale o pędach mniej lub bardziej owłosionych.
Odmiany uprawne W uprawie obecne są nieliczne kultywary sumaka octowca: 'Dissecta' – odmiana strzępolistna. Roślina rośnie wolniej od typu i osiąga mniejsze rozmiary, tworząc bardziej rozłożystą koronę. Pień zwykle pochylony. Listki mocno pierzasto powycinane, silniej niż u odmiany 'Laciniata' (często mylone w ofercie handlowej). Jesienią liście przebarwiają się na kolor jaskrawopomarańczowy. Odmiana o bardzo małych wymaganiach glebowych. Wskazana do małych ogrodów i uprawy w pojemnikach. 'Laciniata' – odmiana podobna do 'Dissecta', ale liście nie tak głęboko wcinane. 'Radiance' – młode liście pomarańczowe, z czasem żółtozielone do żółtopomarańczowych, jesienią barwy żółtej, pomarańczowej i czerwonej 'Bailtiger' TIGER EYES – mutant odmiany 'Laciniata'. Znaleziony został w szkółce w 1985 roku. Od 2006 objęty został ochroną patentową w USA. Charakteryzuje się bardzo wolnym wzrostem – nie przekracza wysokości 2 m. Młode liście głęboko wcinane, jasnozielone, szybko przybierają barwę żółtą, która utrzymuje się przez cały sezon aż do jesieni. Barwa liści widowiskowo kontrastuje z czerwono owłosionymi pędami. Roślina nie jest tak inwazyjna jak forma typowa – bardzo wolno rozprzestrzenia się za pomocą odrostów korzeniowych. R. ×pulvinata AUTUMN LACE GROUP 'Red Autumn Lace' – odmiana strzępolistna mieszańca sumaka octowca i gładkiego o cechach pośrednich dla taksonów rodzicielskich, o liściach mocno wcinanych i z reguły przebarwiających się na intensywny czerwony kolor jesienią.
Biologia thumb|Pień sumaka na przekroju thumb|Sok mleczny wypływający z przeciętej gałązki sumaka Fanerofit krótkowieczny – poszczególne drzewa zamierają po ok. 30 latach. Rośliny z tego gatunku tworzące kolejne pnie odroślowe mogą jednak rozrastać się na dużych powierzchniach i utrzymywać się bardzo długo. Kwitną w zależności od szerokości geograficznej od maja do lipca. Kwiaty zapylane są przez pszczoły (niemożliwe jest samozapylenie). Dla uzyskania nasion konieczne jest na ogół występowanie w pobliżu siebie roślin obu płci (rośliny te jednak czasem bywają też poligamiczne). Owoce dojrzewają według części źródeł na ogół we wrześniu, według innych od października do grudnia i pozostają na drzewie do następnej wiosny lub nawet lata. Przy czym po zimie są niezbyt atrakcyjne – zwykle brudne i rozsypujące się. Owoce i nasiona zawiązują się regularnie – nie zarejestrowano zmian w ich liczebności w kolejnych latach (tzw. lat nasiennych). Nasiona długo pozostają uśpione i długo też zachowują zdolność do kiełkowania, co wiązać można z dużą twardością i trwałością łupiny. Zakłada się jednak, że większą rolę w odnawianiu się gatunku z nasion odgrywa ich rozprzestrzenianie przez ptaki, niż rozwijanie się z nasion zdeponowanych w glebowym banku nasion.
Liście rozwijają się późno wiosną i szybko przebarwiają wczesną jesienią, czasem na stanowiskach bardzo suchych już w końcu lata (w sierpniu).
Roślina bardzo łatwo rozmnaża się wegetatywnie za pomocą odrostów korzeniowych, pojawiających się szczególnie licznie w przypadku zranienia korzeni lub po wykarczowaniu roślin. Dzięki rozprzestrzenianiu się za pomocą odrostów korzeniowych klony sumaka rozrastają się średnio na 6,3 m w ciągu trzech lat na siedliskach ubogich i 6,7 m w takim samym czasie na siedliskach żyznych. W przypadku wzrostu z nasion – siewki w pierwszym roku osiągają 30–50 cm wysokości. Wzrost siewek określany jest jako stosunkowo wolny, ale z wiekiem przyśpiesza. Gatunek opisywany jest w efekcie jako szybkorosnący.
Liście zawierają do 25% garbników. Owoce w stanie świeżym składają się w 8% z wody, 25,3% celulozy, 19,9% ligniny, 5% białka.
Roślina trująca Liście tego gatunku według niektórych źródeł mają zawierać podobne substancje trujące i być podobnie toksyczne jak w przypadku gatunku oparzeniec jadowity Toxicodendron pubescens, zwanego też sumakiem jadowitym. Substancja drażniąca i powodująca u wrażliwej części populacji dermatozy znajdować się ma w soku mlecznym. Potwierdzenie naukowe wywoływania przez ten gatunek reakcji skórnych pochodzi jednak tylko z jednej publikacji z roku 1929.
Ekologia thumb|Sumak późną jesienią w zaroślach na naturalnym stanowisku w stanie Nowy Jork