thumb|Drzeworyt Melchiora Lorcha, znajdujący się w Bibliothèque Nationale, w Paryżu

Spahisi (sipahowie, spahowie) – nazwa używana w odniesieniu do dwóch oddzielnych formacji kawalerii Imperium Osmańskiego.

Istniejący od XIV wieku spahisi zwani timariotami byli lekką prowincjonalną kawalerią utrzymującą się z dochodów z otrzymanego timaru i byli najliczniejszą formacją imperium.

Utrzymywani na żołdzie ze skarbca sułtana spahisi należący do Kapykułów byli elitarną i regularną dywizją powstałą w XV wieku.

Obie formacje zostały rozwiązane w 1826 roku w następstwie stłumionego buntu janczarów - Pomyślnego Wydarzenia.

Timarioci (Tımar sipahileri)

Geneza System timarów, czyli przydzielania jeźdźcowi ziemi z której miał się utrzymywać w zamian za służbę wojskową, powstał na bazie XII wiecznego systemu seldżuckiego oraz bizantyjskiego pronoja. Na terenie Imperium Bizantyjskiego od końca XI wieku działał system polegający na przydzielaniu przez władców bizantyjskich lenn, aby zachęcić żołnierzy do służby. Otrzymane lenna nie były na własność i nadanie to można było odwołać.

Nazewnictwo Wśród określeń timariotów występowały: , , , .

Historia Wiadomo, że już w XIV wieku w Imperium Osmańskim istniał system przydzielania jeźdźca do lenna, system ten musiał już istnieć w okresie panowania Murada I. Jeździec otrzymywał z lenna dochód i miał w zamian obowiązek stawiać się wezwany na kampanie wojenne wraz koniem, bronią, zbroją, namiotami oraz jednym lub dwoma uzbrojonymi podkomendnymi (liczba ta zależała od wartości lenna). Od posiadanego lenna zwanego timarem określano ich timariotami. Timarioci od końca XIV wieku do końca XVI wieku stanowili główną (obok janczarów) i najliczniejszą siłę wojsk osmańskich. W celu uzależnienia timariotów od rządów osmańskich i zerwania ich przywiązania do swoich ziemi dokonywane były obustronne deportacje timariotów pomiędzy Rumelią i Anatolią.

Do 1500 r. ustaliła się terminologia systemu lennego. Timary, będące najmniejszymi lennami o wartości do 20 tysięcy akcze rocznie, przydzielano jeźdźcom. Oficerowie jazdy otrzymywali lenna subaszilik (po 1500 r. częściej określane jako zeamet) o wartości do 100 tysięcy akcze rocznie. Otrzymane lenno nie było otrzymywane na własność, sułtan w każdej chwili mógł je odebrać i nadać innej osobie, zwłaszcza jeśli jeździec nie stawiał się na wyprawy wojenne. Jego obowiązkiem było utrzymywanie porządku w swoim lennie i w przypadku zasądzanych grzywien otrzymywał połowę ich wartości.

Aby móc planować kampanie wojenne, potrzebna była wiedza na temat możliwości mobilizacyjnych spahisów. W tym celu prowadzono rejestry lenn, lenników i ich zobowiązań wojskowych (timär-defter). Na ich podstawie odnotowywano osoby, które nie stawiały się na służbę wojskową. Rejestry te miały także utrudniać spahisom (zwłaszcza z odległych prowincji) przekształcenie lenna w ziemię prywatną. Co mniej więcej 20 lat sporządzano nowy rejestr. Pierwsze rejestry pochodzą z lat 1431-1432, rozwinięty system księgowania sugeruje, że istniały już prawdopodobnie kilkadziesiąt lat.

Wśród timariotów większość stanowili ci, którzy odziedziczyli ogólne prawo do lenna po ojcu. Mniejszość stanowiły osoby, które wcześniej utrzymywane były z stałej pensji, czyli żołnierze (janczarzy, jeźdźcy sześciu dywizji), dworzanie, pracownicy pałacu i z domostw paszów. W miejsce syna timarioty mającego prawo na dziedziczenie, będącego jeszcze dzieckiem, należało wystawić uzbrojonego mężczyznę na kampanie wojenną. W 1536 roku podwyższono wiek, w którym posiadacz timaru miał stawiać się osobiście na służbę wojskową, z 10 lat na 16 lat (powodem były znaczne dystanse, na których odbywały się kampanie).

Z roku 1525 pochodzi pierwsza wiarygodna informacja dotycząca liczebności jeźdźców, która wynosiła 27 818. W europejskich prowincjach stacjonowało 10 618 jeźdźców, a w Azji Mniejszej i Syrii 17 200. Biorąc pod uwagę ich podkomendnych na kampanie wojenną, łącznie mogło się stawić około 50 000 ludzi (lecz nie wszyscy jednocześnie). Na początku rządów Selima III (sułtan od 1789) zarejestrowanych było 30 tysięcy spahisów, z czego na wezwanie sułtana na służbę stawiło się tylko 2-3 tysiące.

Pod koniec XVIII wieku feudalne oddziały spahisów w praktyce przestały istnieć, poprzez przekształcenie się jej członków w pokojową, wiejską klasę, opłacającą podatki. Reformatorzy wojskowi, zamiast reorganizować timariotów, preferowali opodatkowanie timarów, w celu opłacenia innych oddziałów wojsk. Część z pozostałych aktywnych spahisów dołączyła do Kapykułów, tworząc nowy, niewielki oddział .

Taktyka Prowincjonalni spahisi w trakcie wymarszu mieli za zadanie zabezpieczanie flanek oraz taboru podążającego za armią. Kształtująca się do XVI wieku taktyka osmańska ustawiała w trakcie bitwy timariotów na flankach armii. Na czele armii, pomiędzy timariotami, stawiany był system fortyfikacji wraz z wysuniętymi Azabami oraz umieszczoną za nimi artylerią. Na początku bitwy timarioci dezorganizowali kawalerię przeciwnika, wykonując pozorowane uderzenia i prowadząc nieustanny ostrzał z łuków. Celem było zwabienie przeciwnika pod pozycje osmańskiej piechoty, jeśli to się udało, timarioci ustępowali miejsca piechocie, a sami dokonywali okrążenia przeciwnika. Po przetrzymaniu uderzeń przeciwnika w centrum oraz wykonaniu ostrzału przez janczarów i artylerię, timarioci mieli za zadanie uderzyć na przeciwnika, oflankować i w miarę możliwości okrążyć. Honorowa pozycja na prawej flance formacji przyznawana była w przypadku bitwy na kontynencie europejskim spahisom z Rumelii, w przypadku kontynentu azjatyckiego spahisom z Anatolii.

Wyposażenie Z zasady timariota był lekkim kawalerzystą uzbrojonym w łuk kompozytowy. W walce w zwarciu korzystał z miecza, zakrzywionego bułata , oszczepów, tylko okazjonalnie posiadając włócznię. Ochronę zapewniała mu okrągła tarcza.

Od spahisa wymagano posiadanie pancerza tylko, jeśli jego lenno było wystarczająco dochodowe. W użytku były metalowe hełmy, kolczugi oraz wyściełane ubrania. W XVI wieku w użytku były giętkie pancerze typu korazin, składające się z dużych płyt stalowych, połączonych z kolczugą.

Broń palna była uznawana za niehonorową i rząd miał problemy z wprowadzeniem jej do użytku. Dopiero po 1600 roku znaczna część spahisów przyjęła ją na wyposażenie.

Kapıkulu Sipahileri W skład Kapykułów (stałej i regularnej armii sułtana) wchodziło sześć dywizji kawalerii. Jedna z dywizji o nazwie (też była elitarnym oddziałem kawalerii wysokiej rangi, wchodząc zarazem w skład osobistej gwardii sułtana. W trakcie bitew stali bezpośrednio przy sułtanie.

Przypuszcza się, że oddział ten powstał w drugiej połowie lat 1370. Dokładna data założenia tej dywizji nie jest znana, wiadomo że istniała już w trakcie rządów Mehmeda II i liczyła 600 kawalerzystów. Liczebność w 1527 roku wynosiła 1993, w 1567 wynosiła 3331, a w 1607 liczyła 7805 członków. Mimo potrojenia liczebności w XVI wieku, liczebność tej dywizji była niewielka w stosunku do timariotów.

Pod koniec XVIII wieku wielu spahisów z tej formacji, w wyniku spadku wartości dochodów (spowodowanego przez inflację), była zmuszona opuszczać koszary w poszukiwaniu dodatkowej pracy.

Rozwiązanie oddziałów Po stłumieniu buntu janczarów w 1826 roku w trakcie wydarzenia znanego jako Pomyślne Wydarzenie, oddziały spahisów zostały rozwiązane.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Formacje Wojskowe Imperium Osmańskiego Kategoria:Typy kawalerii