Smorgonie ( Smarhoń, Smorgoń, , Smargon) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, stolica rejonu smorgońskiego, położone na historycznej Wileńszczyźnie.
Historia mały|lewo|Dwór Przeździeckiego w 1812 W XV wieku Smorgonie były własnością rodu Despot-Zenowiczów i wchodziły w skład dawnego województwa wileńskiego. W 2 poł. XVII wieku najechali je Radziwiłłowie i siłą przyłączyli do ordynacji nieświeskiej. W 1805 roku miasto zostało sprzedane Ogińskim, od których kupił je później Karol Dominik Przeździecki. Za jego udział w powstaniu listopadowym rząd carski skonfiskował mu majątek. Klasycystyczny dwór Przeździeckiego rozebrano w XIX wieku. To w Smorgoniach Napoleon Bonaparte podjął decyzję o opuszczeniu Wielkiej Armii, przekazał dowództwo Muratowi a następnie w towarzystwie niewielkiej eskorty udał się do Francji.
W 1904 Smorgonie uzyskały prawa miejskie.
W czasie I wojny światowej przez miasto przechodził front. Od 1915 roku było okupowane przez armię niemiecką. Po wycofaniu się Niemców w grudniu 1918 roku miasto zostało zajęte bez walki przez bolszewików. W latach 1920–1922 Smorgonie pozostawały w składzie Litwy Środkowej, a następnie II Rzeczypospolitej; były siedzibą wiejskiej gminy Smorgonie. W 1924 były najmniejszym miastem Polski, licząc 100 mieszkańcówDziennik Bydgoski, 15 listopada 1931, s. 9.
W latach 1921–1945 miasto leżało w Polsce, w województwie wileńskimPrzynależność wojewódzka zmieniała się. Wieś leżała w Ziemi Wileńskiej (1922–1926) i w województwie wileńskim (od 1926)., w powiecie oszmiańskim, w gminie miejskiej Smorgonie.
W 1931 w 801 domach zamieszkiwało 4074 osób.
Od 17 września 1939 znajdowały się pod okupacją ZSRR, a od 1941 roku – niemiecką.
Obecnie miasto leży w granicach Białorusi.
Społeczność żydowska Do II wojny światowej Smorgonie miały znaczącą społeczność żydowską. W czasie I wojny światowej wielu Żydów ewakuowało się w głąb Rosji w ramach tzw. bieżeństwa.
Większość społeczności żydowskiej Smorgoni została wywieziona w 1942 do getta kowieńskiego lub podwileńskich Ponar. Wspomnienia o żydowskich Smorgoniach zostały zebrane w księdze pamięci miasteczkaŻydowska księga pamięci Smorgoni; wolny dostęp przez New York Public Library.
Zabytki , renesansowy, obronny (mury grubości od 1,8 do 3 m), zbudowany w latach 1606–1612 pierwotnie jako zbór kalwiński, na miejscu wcześniejszej świątyni drewnianej (z l. 1552–1553). Fundatorem był wojewoda brzeskolitewski Krzysztof Zenowicz. Jego syn Mikołaj Bogusław Zenowicz przeszedł na katolicyzm, a jego siostra w 1621 przekazała zbór katolikom. W 1866 rosyjskie władze zaborcze zamieniły kościół na cerkiew. W 1921 wrócił do katolików. Zamknięty w 1947 (był magazynem, sklepem, salą wystawową, muzeum). W 1990 przekazany ponownie wiernym wyznania katolickiego.
Związani z miastem Mosze Kulbak – żydowski poeta, prozaik i publicysta tworzący w języku jidysz, urodzony w Smorgoniach. Rascisłau Łapicki – białoruski działacz antysowiecki, twórca podziemnego ugrupowania na Ziemi Miadziolskiej i Smorgońskiej. Uładzimir Niaklajeu – białoruski poeta, prozaik i działacz społeczno-polityczny, laureat szeregu nagród zawodowych i państwowych za twórczość literacką, urodzony w Smorgoniach. Szemu’el Rodenski – izraelski aktor, urodzony w Smorgoniach. Tania Skarynkina - białoruska poetka, eseistka, dziennikarka i ilustratorka, urodzona w Smorgoniach. Awrom Suckewer – żydowski pisarz, jeden z najważniejszych poetów języka jidysz, urodzony w Smorgoniach. Paweł Szulkin – polski fizyk, wykładowca, rektor Politechniki Gdańskiej, członek PAN, przedstawiciel Polski w UNESCO, urodzony w Smorgoniach.
Obwarzanki Miasto słynęło dawniej ze słodkich obwarzanków, które obok palm wileńskich i piernikowych serc z sentencjami, były symbolem i atrakcją sławnego jarmarku odpustowego Kaziuków wileńskich. Obwarzanki zwożono wozami i stosami kładziono na straganach.
Śpiewano o nich np: Smorgońskich obwarzanków kupią tobie penki, / Tylko ty Józiuku nie oddawaj renki.
Miasta partnerskie Wisaginia (Litwa) Krasnoznamiensk (Rosja)
Galeria zdjęć
Zobacz też Akademia smorgońska
Uwagi
Przypisy
Bibliografia ShtetlLinks, historia żydowskich Smorgoni, zawiera m.in. mapę dawnych Smorgoni w jidysz
Linki zewnętrzne
! Kategoria:Wileńszczyzna Kategoria:Miejscowości powiatu oszmiańskiego (II Rzeczpospolita)