Serwitut (nazwa historyczna: Skarszów, dodatkowa nazwa w j. niem. Servitut) – przysiółek wsi Smolarnia w Polsce położony w województwie opolskim, w powiecie krapkowickim, w gminie Strzeleczki. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej. Początki jego osadnictwa sięgają przełomu XVIII i XIX wieku.
Przysiółek wchodzi w skład sołectwa Smolarnia.
W latach 1975–1998 przysiółek położony był w ówczesnym województwie opolskim.
W Serwitucie, według danych gminnych, mieszka 52 mieszkańców.
Nazwa W gwarach prudnickich nazwa miejscowości występuje jako Serwitut (odmiana: dzie miyszkył? w Serwitucie, na Serwitucie; jadã na Serwitut; miyndzy Prudnikã, a Serwitutã).
Historia Początki osadnictwa Aby zrozumieć, jak powstał Serwitut, należy cofnąć się do ostatnich lat XVI wieku. Wtedy to, na graniczącym z dzisiejszym Serwitutem lesie ciążyła służebność, czyli tzw. serwitut. W wydanym w 1898 r. zbiorze wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy czytamy, iż serwitutem zwany jest ciężar spoczywający na czyjejś własności, na rzecz czyli ku pożytkowi kogoś innego (właściciela służebności), a wszystkie służebności zasadzają się na tej ogólnej regule, że posiadacz rzeczy służebnej nie jest obowiązany coś czynić, tylko jedynie dopuścić drugiemu, aby prawa swego używał […]. Taka też służebność ciążyła na lasach przylegających do obecnego Serwitutu, które w przeszłości wchodziły w skład dóbr chrzelickich. Dobre te od 1578 r. dzierżawił od cesarza Ferdynanda I Habsburga (1503–1564) – Jerzy IV baron prószkowski (1520–1584). Dopiero w 1593 r. jego następca (syn) Jan Krzysztof I (1568–1625) przejął je, wspólnie z dobrami prószkowskimi i bialskimi.
Co się tyczy samego serwitutu (jako prawa, nie jako nazwy administracyjnej), wszystkie dostępne dokumenty i wypisy na ten temat, cofają nas w czasie do głogóweckiego rodu Oppersdorfów oraz do roku 1595. Wtedy to cesarz Rudolf II Habsburg (1552–1612) – ówczesny właściciel dóbr głogóweckich – sprzedał je Jerzemu II von Oppersdorf (1550–1606). W umowie kupna czytamy m.in. o tym, iż nowy właściciel nabył prawo wolnego importowania drewna z chrzelickich wrzosowisk i lasów na zamek w Głogówku i drewno to może wykorzystywać do przynależnych mu gospodarstw, folwarków, młynów itd., jak funkcjonowało to – mówiąc najogólniej – dawniej i tak jak zostało to wcześniej zastrzeżone w umowie (nie wiadomo o jakiej umowie mowa) pomiędzy Posadowskim a Prószkowskim. Możliwe, iż chodzi tutaj o któregoś z Posadowskich – prawdopodobnie o Jana II (?–1582), który w 1572 r. przejął dzierżawę nad dobrami chrzelickimi, a pod koniec 1578 r. dzierżawa ta przeszła na wspomnianego już wcześniej Jerzego IV (1520–1584).
Więcej informacji o roku 1595 przynosi jeden z najważniejszych w tej kwestii dokumentów, a mianowicie urbarz chrzelicki z 1758 r. Oprócz danych o podległych właścicielowi dóbr chrzelickich mieszkańcach poszczególnych miejscowości, zawiera on szereg odpisów ze starszych dokumentów (m.in. aktów, umów kupna/sprzedaży, nadań). Tam też znajduje się wzmianka o tym, iż już 19.02.1582 r. w umowie kupna podpisanej na zamku w Bratysławie ustalono pewne zależności (odpis nie podaje szczegółów) pomiędzy Prószkowskimi a Oppersdorfami związane z prawem pozyskiwania drewna z chrzelickich lasów. Bardziej szczegółowe informacje podaje nam część urbarza dotycząca Chrzelic, gdzie umieszczono odpis urbarza głogóweckiego podpisanego 10.12.1595 r. na zamku we WrocławiuArchiwum Państwowe w Opolu, Akta podworskie z Chrzelic, sygn. 1, s. 52–53..
W odpisie tym wymieniono miejscowości, folwarki, młyny i stawy, w których ówczesny właściciel dóbr głogóweckich, mógł wykorzystywać drewno pozyskane z chrzelickich lasów, a były to:
Miejscowości: Głogowiec, Dzierżysławice, Racławice Śląskie, Kazimierz, Wróblin, Nowy Browiniec, Browiniec Polski, karczmarz z Golczowic i staw w tej samej miejscowości, Solec, Łowkowice, Komorniki, Jarczowice, Brożec, Kromołów, Grocholub, Mochów, wolny karczmarz lub sołtys z Gostomi, Żużela, Zabierzów, Szonów, Olbrachcice i Kierpień. Folwarki: zamkowy folwark wraz z ogrodem i stawem rybnym, folwark głogówecki wraz z ogrodem oraz folwarki z miejscowościach: Wróblin (wraz z dwoma ogrodami), Nowy Browiniec (z trzema ogrodami), Jarczowice, Brożec i Grocholub. Młyny w Dzierżysławicach, 2 młyny w Racławicach Śląskich, 2 młyny przyzamkowe, a także: Mühl in der Obora, Walekmühle, Leßin, oder Waldtmühle i Polatschkermühle. Stawy: staw folwarku zamkowego, Groß Polatschker Teüch, Klein Polatschker Teüch oraz stawy w miejscowościach: Wróblin (3 stawy), Nowy Browiniec (3), Golczowice (1), Łowkowice (2), Grocholub (3), Komorniki (3), Jarczowice (7), Brożec (1) i Kromołów (3). Zaś folwarki w Wyszkowie, Rostkowicach, Pisarzowicach, Rzepczu i Nowy Folwark (Neü forwergkh) z opisanego wyżej przywileju są wyłączone. Tak oto, kolejni właściciele dóbr głogóweckich korzystali z przynależnego im prawa. Po śmierci Jerzego II Oppersdorfa cały majątek przeszedł w ręce jego najmłodszego syna – Rudolpha (1597–1620), który w 1617 r. sprzedał je swojemu bratu Janowi Jerzemu III (1588–1651). On zaś w 1642 r. przekształcił je w majorat i został jego pierwszym ordynatem. Następcą Jana Jerzego został Franciszek Euzebiusz I von Oppersdorf (1623–1691), który właścicielem dóbr głogóweckich był do roku 1691.
Z tego właśnie okresu, a dokładnie z 27.08.1680 r., pochodzi kolejna informacja o opisywanym tutaj serwitucie. Tego dnia, pomiędzy grafem Jerzym Krzysztofem z Prószkowa (to on w 1696 r. sporządził testament, w którym z dóbr prószkowsko-chrzelickich utworzył majorat) a Franciszkiem Euzebiuszem grafem z Głogówka, podpisane zostało odszkodowanie, na mocy którego majorat głogówecki miał prawo do pozyskiwania drewna opałowego i budulcowego z chrzelickiego i dziedzickiego rewiru leśnego i drewno to mogło być wykorzystywane w: zamkowym folwarku i ogrodzie, stawach rybnych, dworze w Głogowcu, jednym ogrodzie oraz folwarkach w Jarczowicach, Brożcu i Grocholubiu. Pozostałe należące do majoratu majątki z tego prawa są wyłączoneArchiwum Państwowe w Opolu, Akta podworskie z Chrzelic, sygn. 1, s. 200..
W 1691 r. dobra majoratu głogóweckiego przejął syn Franciszka Euzebiusza – Jan Jerzy IV (1649–1693), który został III ordynatem, zaś kolejnymi byli: Franciszek Euzebiusz II (1650–1714) – ostatni potomek linii górnośląskiej Oppersdorfów; Jerzy V Fryderyk (1653–1743) – pochodził z morawskiej linii Oppersdorfów; Henryk Ferdynand (1711–1781) – ostatni potomek morawskiej linii Oppersdorfów, a zarazem VI ordynat głogówecki.
Za czasów jego urzędowania, odnajdujemy kolejne (ostatnie już) wzmianki o omawianych tutaj służebnościach. Tym razem w informacjach dotyczących Dziedzic wzmiankuje się jedynie (bez podawania szczegółów) dokument, podpisany 6.07.1750 r. w Opolu, który potwierdza istnienie służebności, która funkcjonowała nadal w 1758 r., czyli w roku, w którym sporządzono chrzelicki urbarz. Wtedy to wspomina się o ciążącym na tutejszych lasach serwitucie, który kolejnym właścicielom dóbr głogóweckich dawał prawo do pozyskiwania drewna (łac. Servitut lignandi, niem. Beholzungsrecht) na opał oraz budulec z chrzelickiego i dziedzickiego rewiru leśnego, z wyłączeniem rewiru leśnego położonego na zachód od Dąbrówki Górnej (Dombrovitz Revier)Archiwum Państwowe w Opolu, Akta podworskie z Chrzelic, sygn. 1, s. 46–47..
Głogówecki Las Serwitutowy Po wymarciu morawskiej linii Oppersdorfów, majorat przeszedł w ręce linii czeskiej. Siódmym jego ordynatem został Józef Wacław Franciszek Antoni Jan Nepomucen von Oppersdorf (1724–1785). VIII ordynatem został jego wnuk – Franciszek Joachim Wacław (1778–1818) i to za jego czasów, w 1796 r. powstał Głogówecki Las Serwitutowy. O fakcie tym w publikacji z 1865 r. tak pisze F. Triest: „W 1796 r. wydzielono z niego [chodzi o królewski rewir leśny Chrzelic] obszar 2701 mórg (noszący od tamtego czasu nazwę „Głogówecki Las Serwitutowy”), który został przekazany majoratowi głogóweckiemu, jako odszkodowanie za przysługujące mu uprawnienie do pozyskiwania drewna”. W ten sposób, funkcjonujący na obszarze chrzelickiego, a później i dziedzickiego rewiru leśnego przywilej został utracony, a w zamian za to – w formie odszkodowania – majorat głogówecki otrzymał na własność konkretny obszar leśny o powierzchni 2701 mórg, tj. około 657 ha.
Leśnictwo w Serwitucie Początki powstania leśnictwa w Serwitucie nie są dokładnie znane, ale można je z pewnością łączyć z okresem, kiedy powstał Głogówecki Las Serwitutowy. Okoliczne lasy, które obecnie są częścią obszaru Borów Niemodlińskich, w latach 80. XVIII wieku. wchodziły w skład królewskiego rewiru leśnego Chrzelic (Königliche Chrzelitzer Forstrevier). W 1796 r. wydzielono z niego obszar o powierzchni 2701 morgów (około 675 ha), który nazwano właśnie Głogóweckim Lasem Serwitutowym i który stał się własnością hrabiego Oppersdorfa z Głogówka. Najprawdopodobniej od tego też roku możemy mówić o początkach formowania się leśnictwa w Serwitucie. Tym bardziej, iż właśnie z końca XVIII wieku pochodzą pierwsze wzmianki o tutejszych mieszkańcach pełniących funkcje dozorców leśnych czy też osobach sprawujących nad nimi kontrolę w tym właśnie lesie.
Wcześniejsze informacje wzmiankują jedynie o dozorcach leśnych mieszkających w Dziedzicach. Najstarsza odnaleziona do tej pory taka wzmianka pochodzi z 1663 r., kiedy to dozorcą leśnym w dziedzickim rewirze leśnym był niejaki George Pimkawen. Kolejne informacje pochodzą dopiero z okresu od lat 60. XVIII wieku, kiedy to funkcje dozorców leśnych w dziedzickim rewirze leśnym pełnili m.in.: George Rogosch (lata 1767, 1768 i 1770), Victorin Kunitzky (lata 1768, 1770 i 1772), George Lazar (1774), Frantz Nerlich (1811), a także podleśniczy Christian Abend (1811, zmarł 24.11.1811 r. w wieku 52 lat). W ówczesnym okresie znajdujemy również informacje o dozorcach leśnych mieszkających w Smolarni, którymi byli: Michael Hannak (1783, zmarł 19.11.1822 r. w wieku 92 lat), Jacob Lision (1817), którego ojcem był Kasimir Lision wzmiankowany, jako Königlicher WaldlaufeWaldlaufer – był to człowiek, który doskonale znał teren (w tym wypadku las), znał na pamięć leśne drogi i ścieżki, każde drzewo i kamień. Była to osoba bardzo cenna na przykład w czasie polowań. Waldlaufer był odpowiedzialny za zorganizowanie nagonki i kierowaniem pędzeń (doskonale wiedział, w której części boru można spodziewać się zwierzyny). Podczas prac leśnych organizował pod swoją komendą ekipę robotników leśnych, którymi kierował w trakcie wykonywania wskazanych przez leśniczego zadań. (Z listu Mirosława Leśniewskiego z dnia 10.07.2013 r.)., Adam Bryła (1840), Jacob Bryła (1841) czy też Robert Pfeiler (1851).
Obecnie nie wiadomo dokładnie jak wyglądało rozmieszczenie i jak kształtowały się granice tutejszych rewirów leśnych w XVIII wieku. Najprawdopodobniej były one zbliżone do stanu z lat 80. XIX w., to jest z okresu, z którego dostępne są już mapy ukazujące podział tutejszego obszaru leśnego na poszczególne leśnictwa i oddziały leśneOddział leśny (potocznie: „kwadrat leśny”; w języku łowieckim: „miot”) – obszar lasu o określonej powierzchni, ograniczony liniami i alejami (drogami) oddziałowymi. Obecnie w Borach Niemodlińskich przeciętny oddział leśny posiada kształt prostokąta o średniej powierzchni około 25 ha. W wieku XVIII pierwsze oddziały leśne (z niemieckiej gwary łowieckiej: Jagen = miot), posiadały kształt nieregularny o powierzchni około 50–60 ha, będąc ograniczonymi istniejącymi duktami. (Leśniewski M., Szlaki i dukty przesieki śląskiej na Równinie Niemodlińskiej, [w:] 28’ Historia Borów Niemodlińskich, 2013, s. 135)..