Konfederacja polsko-czechosłowacka – koncepcja polityczna z okresu II wojny światowej propagowana przez Rząd RP na uchodźstwie. Idea ta, wspierana przez rząd Wielkiej Brytanii, nawiązywała do przedwojennych planów ustanowienia bloku państw „Międzymorza”. Początkowo częściami składowymi konfederacji miały być Polska, Czechosłowacja i Węgry.
W okresie II wojny światowej rządy niektórych państw europejskich na uchodźstwie dokonywały prób jednoczenia się w związki, które miały dać im w przyszłości gwarancję bezpieczeństwa, trwałości politycznej i gospodarczej. Odżywały koncepcje federacyjne z lat 20. i 30. XX w., które w nowych warunkach miały szansę realizacji. Wiele projektów federalistycznych można odnaleźć w programach polskich stronnictw politycznych w okresie II wojny światowej. Takie próby były dokonywane przez Polskę, Czechosłowację, Grecję i Jugosławię. Projekt federacji (konfederacji) polsko-czechosłowackiej był wstępem do odbudowy mocarstwowości i znaczenia Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Według opinii historyków układ polsko-czechosłowacki nie miał szans powodzenia. Wynikało to m.in. z antypolskiej i proradzieckiej polityki, którą prowadzili politycy czechosłowaccy oraz z tego, że od 1943 o losach świata decydowała tzw. „wielka trójka”: J. Stalin, W. Churchill i F.D. Roosevelt. Politycy ci nie chcieli jeszcze jednego uzurpatora praw do terenów europejskich, za jakiego uważano gen. Wł. Sikorskiego. right|thumb|Mapa przedstawia projektowany obszar Międzymorza. Kolor jasnozielony to tereny białoruskie i ukraińskie, od 1921 r. należące do ZSRR
Koncepcje federacyjne Orędzie T.W. Wilsona W obliczu zmieniających się warunków geopolitycznych koncepcję o zespoleniu europejskich wysiłków propagowali polscy politycy. Do planów wykorzystano m.in. ideę o „samostanowieniu narodów” prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona. 8 stycznia 1918 w orędziu do Kongresu T.W. Wilson zapowiedział utworzenie nowej Europy z państwami bałtyckimi, nowo powstałymi państwami Europy Centralnej oraz odbudowanym państwem polskimPatrz szerzej w: .
Obóz piłsudczyków a Roman Dmowski thumb|Józef Piłsudski right|thumb|Premier rządu II RP, Władysław Sikorski
W latach 20. XX w. pojawiły się koncepcje stworzenia Stanów Zjednoczonych Europy Środkowo-Wschodniej. Idea ta została wysunięta przez Ignacego Paderewskiego pod wpływem bezgranicznego zaufania polityce amerykańskiej. Zdaniem wielu historyków w programie obozu Józefa Piłsudskiego koncepcja działań bardziej była doraźną próbą uwzględnienia aktualnego rozwoju sytuacji, niż dojrzałym planem politycznym. Znacznie później zwolennicy J. Piłsudskiego, zwłaszcza „pepeesowcy” i „wyzwoleńcy” zaczęli propagować hasła federacji jako formy związku między narodem polskim a innymi narodami dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W ten sposób zrodziła się legenda o federalizmie jako fundamentalnym założeniu polityki J. Piłsudskiego oraz istotnej części składowej jego ideologii.
J. Piłsudski stał na stanowisku, że Polska musiała mieć zagwarantowane bezpieczeństwo swojej egzystencji w Europie Środkowo-Wschodniej i być połączona realną wspólnotą interesów z państwami o podobnej tradycji. Z planów wyłączono te, które językowo i kulturowo były odmienne od Polski.
Obok koncepcji federacyjnej istniała druga. Była nią koncepcja inkorporacji, związana z linią polityczną R. Dmowskiego (założenia Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego związanego z Ligą Narodową). M.in. głoszono ideę odbudowy w nowym kształcie dawnej wielonarodowej Rzeczypospolitej, gdzie odrzucano równouprawnienie polityczne innych narodów, domagając się uprzywilejowania narodu polskiegoLiga Narodowa powstała 1 kwietnia 1893 po przekształceniu Ligi Polskiej. Natomiast, w dwa lata później przyjęto oficjalne aktywa Ligi Polskiej, po czym poufnie ją rozwiązano.. R. Dmowski opowiadał się za koncepcją państwa czysto polskiego, obejmującego jednak nie więcej niż 1/3 obszarów niepolskich (wyłączając z niej mniejszość żydowską). Zamysłem polityka była także polonizacja tych terenów.
Federalizm Władysława Sikorskiego Podobną ideę włączenia państw Europy Środkowo-Wschodniej w ściśle określony organizm federacyjny przedstawił także gen. Wł. Sikorski. Założenia związku powstały w okresie piastowania przez niego urzędu Prezesa Rady Ministrów w latach 20. XX w.Wł. Sikorski piastował urząd premiera rządu RP od 16 XII 1922 – 26 VI 1923..
W projektowanym bloku państw Wł. Sikorski zakładał zbudowanie arcyfederacji, wiążącej kraje od Bałtyku po Morze Egejskie i tworzącej mocarstwo o rozstrzygającej w tej części świata potędze. Idea skupiała się na ścisłej współpracy politycznej i ekonomicznej państw, co miało stanowić gwarancję jej trwałości. Arcyfederacja miała objąć Czechosłowację, państwa bloku bałtyckiego (Litwę, Łotwę i Estonię), Białoruś, Węgry, Rumunię, Jugosławię, Grecję i Bułgarię. Wyłączała Ukrainę. Trzonem przyszłego związku miała być Polska, największy z krajów bloku Międzymorza.
„Intermarium” Józefa Becka Polityka Józefa Becka, określona mianem (łac.) Intermarium (pol. Międzymorze) bądź Trzecia Europa, była własnym pomysłem polskiego polityka. J. Beck w poł. lat 30. XX w. czynił starania pozyskania do swojego planu państw bałtyckich ze Szwecją i Finlandią s. 10.. W swoich założeniach minister sprzeciwiał się radzieckim projektom zmierzającym do utworzenia w tym regionie tzw. zbiorowego systemu bezpieczeństwa. Plany J. Becka nie uwzględniały CzechosłowacjiMinister J. Beck zakładał, że przyszły blok powstanie na „gruzach” Czechosłowacji. s. 14..
Zasadniczą rolę w koncepcji Trzeciej Europy, oprócz państw bałtyckich, miały odegrać państwa południowo-wschodniej Europy, jak Rumunia, Węgry wraz z Rusią Przykarpacką, Jugosławia, WłochyK. Piwarski, [w:] Polityka europejska w okresie pomonachijskim (X. 1938-III.1939), Warszawa 1960, s. 38 – twierdził, że koncepcja J. Becka byłaby realna w oparciu o 5 państw: Polskę, Węgry, Rumunię, Jugosławię i Włochy, [za]: s. 4. oraz TurcjaW planach tych, ujmowano prawdopodobnie także Grecję. s. 14.. Minister J. Beck nie posiadał jednak odpowiedniego zaplecza ekonomicznego i militarnego, aby móc wprowadzić swoje zamierzenia do realizacji, nawet w sytuacji, kiedy Czechosłowacja została zaanektowana przez III Rzeszę.
Projekty federacyjne T. Masaryka i M. Hodžy Koncepcje polityczne dotyczące bliższej współpracy polsko-czechosłowackiej można odnaleźć również w notach dyplomatycznych czeskich i słowackich polityków. W roku 1917 T. Masaryk, późniejszy prezydent Republiki Czechosłowacji, zakładał stworzenie unii czechosłowacko-polskiej. Natomiast w roku 1939 podobny projekt przedstawił w Paryżu słowacki polityk Milan Hodža, były premier rządu czechosłowackiego. M. Hodža postulował za utworzeniem unii polsko-czesko-słowackiej. Gwarancją miało być zachowanie autonomii Słowacji. Początkowo politycy ci nie wysuwali planu szerszej unii (federacji), która włączałaby część krajów Europy, ograniczając się jedynie do koncepcji związku złożonego z dwóch (lub trzech) państw: Polski i Czechosłowacji, bądź Polski, Czech i Słowacji.
Koncepcje M. Hodžy zmieniły się po wybuchu II wojny światowej, kiedy 28 października 1939 w swym memorandum przedstawił plan zbiorowego bezpieczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Proponował federację złożoną z Polski, Czechosłowacji, Austrii, Węgier, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, gdzie główny nacisk położył na gospodarkę. Ponowne próby przedstawienia jego projektu miały miejsce w 1942, po tym jak rok wcześniej zamieszkał w Stanach Zjednoczonych. Polityk słowacki proponował federację środkowo-europejską jako przeciwwagę wobec silniejszych państw – ZSRR i III Rzeszy.
Stanowiska polskich stronnictw politycznych Ideę federacji popierały główne polskie stronnictwa polityczne poza komunistycznymi. Ci ostatni opowiadali się za Europą, złożoną z „republik ludowych” na wzór ZSRR (m.in. organizacja komunistów krakowskich Polska Ludowa). Do zwolenników federacji m.in. należały: Związek Syndykalistów Polskich – w programie jego odnaleźć można koncepcje federalistyczne, w której nawoływano do idei jagiellońskiej, natomiast bliskie związki: polsko-czechosłowackie i Europy Środkowej znalazły się na dalszym planie. Zakładano włączenie do Polski Prus Wschodnich, części Prus Zachodnich, Dolnego Śląska, Śląska Opolskiego, Ukrainę, Białoruś i Litwę. Propagowano rozwój kultur narodowych na jednakowym poziomie. Zakładano wysiedlenie Niemców z terenów przyłączonych oraz wzajemne ustępstwa terytorialne dla przekreślenia dawnych sporów, np.: Wołynia na rzecz Ukrainy przy zachowaniu Lwowa, czy Wileńszczyzny na rzecz Polski. Federacja złożona z czterech państw miała działać w zakresach zagadnień kulturalnych, społecznych i gospodarczych. W kwestii bliższej unii polsko-czechosłowackiej, którą widziano jako przeciwwagę wobec imperializmu radzieckiemu i nazizmu III Rzeszy postulowano przekreślenie historycznych błędów i obopólne załatwienie kwestii Śląska Cieszyńskiego. Stany Zjednoczone Europy Środkowej natomiast miały być blokiem państw pomiędzy Bałtykiem a Adriatykiem i Morzem Czarnym. W programie tym zakładano inicjowanie przeobrażenia tej części Europy przy wyrzeczeniu się imperialistycznych tendencji terytorialnych. Mówiono o wspólnocie socjalnej i kulturalnej (1940). Polscy Socjaliści, skupiający lewicę socjalistyczną, zakładali w swoich deklaracjach federację ogólnoeuropejską w ramach sprawiedliwie urządzonej federacji europejskiej (1941). działacze byłej Narodowej Partii Robotniczej nawiązywali do federacji, związku z Czechosłowacją, Węgrami oraz Litwą, któremu miała przewodzić Polska. Nie wykluczano także Związku Polskiego, o ścisłym imperialnym systemie politycznym, który miałby w przyszłości odgrywać dziejową rolę w cywilizacji świata. Zakładano połączenie kultur Zachodu ze Wschodnią, przy zachowaniu wartości chrześcijańskich (1941), natomiast Nowa Polska w tej koncepcji federacyjnej preferowała formę ustroju korporacyjnego przy zachowaniu imperialnych (mocarstwowych) tendencji polskich, w którym rolę główną miała odegrać własność prywatna. Związek Odbudowy Rzeczypospolitej zakładał bliżej nieokreśloną wspólnotę państw słowiańskich, gdzie Polska miała odegrać rolę twórczą i pionierską, zwróconą czołem na Zachód (1942). Ideę związku państw słowiańskich szerzej przedstawił Polski Ruch Zjednoczenia Słowian, który w deklaracjach stworzył koncepcję federacji państw słowiańskich opartej na realnych podstawach ustrojowych, partnerskim współdziałaniu, pozbawionego nacjonalistycznego szowinizmu. Współpraca z państwami zachodnimi miała tworzyć zasadę równych z równymi i wolnych z wolnymi. Tylko taka koncepcja gwarantowała, jak uważano, swobodny i niezachwiany rozwój gospodarki. W pierwszej kolei proponowano zawrzeć sojusz militarno-gospodarczy oraz powołać Ruch Zjednoczenia Słowian (1942). Obóz Polski Walczącej deklarował stworzenie federacji w oparciu o tereny Prus Wschodnich, Pomorza Szczecińskiego, Śląska, włączając Ukrainę, Białoruś, Litwę, Czechy, Słowację, Węgry i inne państwa, uznając w tym związku prymat Polski. Deklarowano również sojusze z Anglią, Francją, Turcją i państwami skandynawskimi (1942).