Operacja Fall Blau (dosł. Wariant błękitny) – operacja wojskowa przeprowadzona przez siły Osi (Niemiec, Rumunii, Włoch i Węgier, z udziałem jednostek chorwackich i słowackich) przeciwko wojskom radzieckim latem 1942 r. na froncie wschodnim II wojny światowej pomiędzy 28 czerwca a 24 listopada 1942 r.
Była kontynuacją ubiegłorocznej operacji Barbarossa, której celem było pokonanie ZSRR. Fall Blau przewidywał dwa jednoczesne uderzenia: jeden z prawej flanki wojsk Osi na pola naftowe Baku, znany jako operacja Edelweiß (szarotka), a drugi z lewej flanki w kierunku Stalingradu wzdłuż Wołgi, pod kryptonimem operacja Fischreiher (czapla).
Grupa Armii Południe Wehrmachtu została podzielona na Grupy Armii A i B. Grupa Armii A miała za zadanie przekroczyć Kaukaz, aby dotrzeć do pól naftowych Baku, podczas gdy Grupa Armii B chroniła swoje flanki wzdłuż Wołgi. Wspierana przez 2035 samolotów Luftwaffe oraz 1934 czołgów i dział szturmowych, licząca 1 370 287 żołnierzy Grupa Armii Południe zaatakowała 28 czerwca, pokonując 48 kilometrów pierwszego dnia ofensywy i z łatwością odepchnęła 1 775 000 żołnierzy Armii Czerwonej, których dowództwo spodziewało się nowej niemieckiej ofensywy na Moskwę nawet po rozpoczęciu operacji Fall Blau. Zapaść radzieckich linii obronnych na południu pozwoliła Niemcom zająć zachodnią część Woroneża 6 lipca, a 26 lipca dotrzeć do rzeki Don w pobliżu Stalingradu. Podejście Grupy Armii B do Stalingradu zwolniło na przełomie lipca i sierpnia z powodu ciągłych kontrataków ze strony rzuconych do walki rezerw Armii Czerwonej i przeciążonych niemieckich linii zaopatrzeniowych. Niemcy pokonali jednak Sowietów w bitwie pod Kałaczem, a ofensywa dotarła do Stalingradu pod koniec sierpnia. Ciągłe naloty Luftwaffe, ostrzał artyleryjski i walki uliczne całkowicie zniszczyły miasto i spowodowały ciężkie straty po obu stronach. Po trzech miesiącach bitwy Niemcy kontrolowali 90% powierzchni Stalingradu w dniu 19 listopada.
Na południu Grupa Armii A zdobyła Rostów nad Donem 23 lipca i ruszyła na południe od Donu w stronę Kaukazu, zdobywając zniszczone pola naftowe w Majkopie 9 sierpnia i Eliście w pobliżu wybrzeża Morza Kaspijskiego 13 sierpnia. Silny radziecki opór, polskie operacje sabotażowe w okupowanej Polsce oraz duże odległości od źródeł zaopatrzenia ograniczyły ofensywę sił Osi tylko do lokalnych postępów i uniemożliwiły Niemcom realizację strategicznego celu zdobycia głównego pola naftowego Kaukazu w Baku. Bombowce Luftwaffe zniszczyły pola naftowe w Groznym, ale atakom na Baku zapobiegł niewystarczający zasięg niemieckich maszyn.
Alianci zachodni byli zaniepokojeni możliwością postępów sił niemieckich na południu i wschodzie, a w efekcie możliwego połączenia się z siłami japońskimi (wówczas walczącymi w Birmie i w Indiach). Jednak Armia Czerwona ostatecznie pokonała Niemców pod Stalingradem, po operacjach Uran i Mały Saturn. Ta porażka zmusiła Niemców do wycofania się z Kaukazu i znad Wołgi. Tylko region Kubania został utrzymany przez wojska Osi po zakończeniu operacji..
Tło sytuacyjne 22 czerwca 1941 r. Wehrmacht rozpoczął operację Barbarossa z zamiarem pokonania Sowietów w trwającym zaledwie kilka miesięcy Blitzkriegu. Ofensywa sił Osi odniosła początkowy sukces, a Armia Czerwona poniosła poważne porażki, zanim zatrzymała jednostki Osi tuż przed Moskwą w listopadzie-grudniu 1941 r. Chociaż Niemcy zdobyli rozległe terytorium i ważne ośrodki przemysłowe, Związek Radziecki nie został pokonany. Zimą 1941–1942 Sowieci uderzyli w szeregu skutecznych kontrofensyw, odpychając niemieckie zagrożenie od Moskwy. Pomimo tych niepowodzeń Adolf Hitler chciał ofensywnego rozwiązania, dla którego potrzebował zasobów ropy naftowej na Kaukazie. Do lutego 1942 r. Oberkommando des Heeres zaczęło opracowywać plany kontynuacji kampanii po przerwanej operacji Barbarossa – tym razem z Kaukazem jako głównym celem. 5 kwietnia 1942 r. Hitler przedstawił elementy planu znanego obecnie jako Fall Blau w dyrektywie führera nr 41. Dyrektywa ta określiła główne cele Niemiec na czas letniej kampanii 1942 r. na froncie wschodnim: przeprowadzanie ataków na Grupy Armii Centrum, zdobycie Leningradu i połączenie z siłami fińskimi dla Grupy Armii Północ oraz zdobycie roponośnego regionu Kaukazu dla Grupy Armii Południe.
Pola naftowe Kaukaz, duży, zróżnicowany kulturowo region poprzecinany górami o tej samej nazwie, rozciąga się od Morza Czarnego na zachodzie do Morza Kaspijskiego na wschodzie. Region na północ od gór był centrum produkcji zbóż, bawełny i sprzętu rolniczego, a jego dwa główne pola naftowe, w Majkopie w pobliżu Morza Czarnego i w Groznym, około połowy drogi między Morzem Czarnym a Kaspijskim, wytwarzały około 10 procent całej sowieckiej produkcji ropy. Na południe od gór leżało Zakaukazie, obejmujące Gruzję, Azerbejdżan i Armenię. Ten silnie uprzemysłowiony i gęsto zaludniony obszar posiadał jedne z największych pól naftowych na świecie. Baku, stolica Azerbejdżanu, był jednym z najbogatszych miast ZSRR, produkując 80 procent ropy dla tego państwa – około 24 milionów ton w samym 1942 r..
Kaukaz posiadał również obfite złoża węgla i torfu, a także metali szlachetnych i rzadkich. Złoża manganu w Chiaturi na Zakaukaziu stanowiły najbogatsze pojedyncze źródło tego surowca na świecie, wytwarzając 1,5 miliona ton rudy manganu rocznie, co stanowi połowę jego całkowitej produkcji w Związku Radzieckim. Region Kubania na Kaukazie pozwalał pozyskiwać również duże ilości pszenicy, kukurydzy, nasion słonecznika i buraków cukrowych, materiałów niezbędnych w produkcji żywności.
Zasoby te miały ogromne znaczenie dla Hitlera i wysiłków wojennych Niemiec. Z trzech milionów ton ropy zużywanej rocznie przez Niemcy 85% pochodziło z importu, głównie ze Stanów Zjednoczonych, Wenezueli i Iranu. Kiedy we wrześniu 1939 r. wybuchła II wojna światowa, brytyjska blokada morska odcięła Niemcy od Ameryk i Bliskiego Wschodu, pozostawiając kraj uzależniony od bogatych w ropę krajów europejskich, takich jak Rumunia. Wskazanie na zależność Niemiec od Rumunii wynika z konsumpcji ropy; w 1938 r. zaledwie jedna trzecia z 7 500 000 ton tego paliwa zużytych przez Niemcy pochodziła z zapasów krajowych. Ropa zawsze była piętą achillesową Niemiec, a pod koniec 1941 r. Hitler prawie wyczerpał niemieckie rezerwy, co pozostawiło mu tylko dwa znaczące źródła ropy: krajową produkcję paliw syntetycznych i rumuńskie pola naftowe, przy czym te ostatnie dostarczały 75% importu ropy naftowej dla Niemiec w 1941 r. Świadomy zmniejszających się zasobów ropy naftowej i obawiając się ataków powietrznych wroga na Rumunię, Hitler w coraz większym stopniu podkreślał potrzebę ochrony Rumunii oraz pozyskiwania nowych zasobów, co było niezbędne, jeśli chciał kontynuować toczącą się wojnę przeciwko rosnącej liczbie wrogów. Pod koniec 1941 r. Rumuni ostrzegli Hitlera, że ich zapasy są wyczerpane i nie są w stanie sprostać niemieckim żądaniom. Z tych powodów radzieckie pola naftowe były niezwykle ważne dla niemieckiego przemysłu i sił zbrojnych, gdy wojna stała się globalna, potęga aliantów rosła, a zasoby Osi zaczęły się kurczyć.
Planowanie Siły osi thumb|Piechota i pojazdy Waffen-SS na froncie wschodnim, lato 1942 r. Ofensywa miała być przeprowadzona na stepie południowej Rosji z wykorzystaniem następujących jednostek Grupy Armii Południe (dowódca: feldmarszałek Fedor von Bock:).
Grupa Armii A, pod dowództwem feldmarszałka Wilhelma Lista (kierunek: Kaukaz) 1 Armia Pancerna 17 Armia 3 Armia rumuńska 11 Armia Grupa Armii B pod dowództwem gen. Maximiliana von Weichsa (kierunek: Wołga) 2 Armia 4 Armia Pancerna 6 Armia 2 Armia węgierska 4 Armia rumuńska 8 Armia włoska 4 Flota Powietrzna Luftwaffe, pod dowództwem gen. Alexandra Löhra 8 Korpus Powietrzny 4 Korpus Powietrzny
Siły powietrzne Niemiec na wschodzie liczyły 2644 samolotów w dniu 20 czerwca 1942 r., o ponad 20% więcej niż miesiąc wcześniej. Podczas gdy w 1941 r. większość jednostek walczyła na centralnym odcinku frontu, wspierając Grupę Armii Środek, 1610 samolotów (61%) wspierało Grupę Armii Południe. Początkowo dowodzona przez Löhra, 20 lipca 1942 r. 4 Flota Powietrzna Luftwaffe znalazła się pod rozkazami nowego dowódcy, Wolframa von Richthofena.
Niemiecki plan obejmował trzystopniowy atak.: Blau I: 4 Armia Pancerna, dowodzona przez gen. Hermanna Hotha (przeniesiona z Grupy Armii Środek) i 2 Armia, wspierana przez 2 Armię węgierską, atakowałaby z Kurska do Woroneża i kontynuowała natarcie, zakotwiczając północną flankę ofensywy w kierunku Wołgi; Blau II: 6 Armia, dowodzona przez gen. Friedricha Paulusa, atakowałaby z Charkowa i poruszałaby się równolegle z 4 Armią Pancerną, aby dotrzeć do Wołgi pod Stalingradem (którego zdobycie nie było uważane za konieczne); Blau III: 1 Armia Pancerna uderzyłaby następnie na południe w kierunku dolnego biegu Donu, z 17 Armią na zachodniej flance i 4 Armią rumuńską na wschodniej flance.
Strategicznymi celami operacji były pola naftowe w Majkopie, Groznym i Baku. Podobnie jak wcześniej przy operacji Barbarossa, manewry wojsk Osi miały doprowadzić do serii okrążeń wojsk radzieckich w wielkich kotłach.
Siły radzieckie Stawka nie przewidziała poprawnie kierunku głównej niemieckiej ofensywy strategicznej w 1942 r., mimo że była w posiadaniu wszystkich niemieckich planów. 19 czerwca szef sztabu 23 Dywizji Pancernej, mjr Joachim Reichel, został zestrzelony nad terytorium radzieckim podczas lotu samolotem rozpoznawczym nad frontem w pobliżu Charkowa. Sowieci odzyskali mapy ze strąconego samolotu, przedstawiające dokładne niemieckie plany operacji Fall Blau. Plany te zostały przekazane Stawce w Moskwie.
Józef Stalin uważał jednak, że jest to niemiecki podstęp, pozostając przekonany, że głównym niemieckim celem strategicznym w 1942 r. będzie ponownie Moskwa, częściowo z powodu operacji Kreml (Fall Kreml), niemieckiej kampanii dezinformacyjnej, mającej na celu przekonanie radzieckiego dowództwa o Moskwie jako celu nowej ofensywy. W rezultacie rozmieszczono tam większość żołnierzy Armii Czerwonej, chociaż kierunek, z którego miała nadejść ofensywa w ramach operacji Fall Blau, był nadal broniony przez Front Briański, Południowo-Zachodni, Południowy i Północno-Kaukaski. Mając około 1 miliona żołnierzy na linii frontu i kolejne 1,7 miliona w armiach rezerwowych, ich siły stanowiły około jednej czwartej wszystkich wojsk radzieckich Po katastrofalnym dla Sowietów początku operacji Fall Blau, kilkakrotnie zreorganizowali oni swoje linie frontu. W trakcie kampanii Sowieci wystawili do walki również Front Woroneski, Front Doński, Front Stalingradzki, Front Zakaukaski i Front Kaukaski, choć nie wszystkie one istniały w tym samym czasie.
Przy oczekiwanym niemieckim uderzeniu na północy, Stawka zaplanowała kilka lokalnych ofensyw na południu, aby osłabić Niemców. Najważniejsze z nich były wymierzone w miasto Charków i miały być prowadzone głównie przez Front Południowo-Zachodni pod dowództwem marsz. Siemiona Timoszenki, wspierany przez Front Południowy dowodzony przez gen. Rodiona Malinowskiego. Operację zaplanowano na 12 maja, tuż przed planowaną ofensywą niemiecką na tym obszarze. Następująca po niej druga bitwa o Charków zakończyła się katastrofą dla Sowietów, poważnie osłabiając ich mobilne siły. Jednoczesne oczyszczanie Półwyspu Kerczeńskiego z sił Osi wraz z trwającym oblężeniem Sewastopola, które trwało do lipca, jeszcze bardziej osłabiły Sowietów i pozwoliły Niemcom na przerzucenie Grupy Armii A przez Półwysep Kerczeński na Kubań.
Ofensywa Faza otwarcia thumb|Niemieckie postępy od 7 maja do 18 listopada 1942 r.
Ofensywa niemiecka rozpoczęła się 28 czerwca 1942 r., a 4 Armia Pancerna ruszyła w kierunku Woroneża. Z powodu chaotycznego odwrotu Armii Czerwonej Niemcy byli w stanie szybko posunąć się naprzód, przywracając zaufanie Wehrmachtu do nadchodzącej dużej ofensywy.