Lampart (Panthera) – rodzaj ssaków drapieżnych z podrodziny panter (Pantherinae) w obrębie rodziny kotowatych (Felidae).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Azji (azjatycka część Rosji, Armenia, Turcja, Arabia Saudyjska, Irak, Iran, Turkmenistan, Uzbekistan, Kazachstan, Mongolia, Chińska Republika Ludowa, Kirgistan, Tadżykistan, Afganistan, Pakistan, Indie, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Bangladesz, Mjanma, Laos, Wietnam, Kambodża, Tajlandia, Malezja, Korea Północna, Korea Południowa i Indonezja), Afryce (Egipt, Tunezja, Algieria, Maroko, Mauretania, Senegal, Gwinea Bissau, Gwinea, Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej, Mali, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin, Niger, Nigeria, Kamerun, Czad, Sudan, Erytrea, Somalia, Etiopia, Republika Środkowoafrykańska, Gwinea Równikowa, Gabon, Kongo, Demokratyczna Republika Konga, Rwanda, Burundi, Uganda, Kenia, Tanzania, Malawi, Zambia, Angola, Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambik, Eswatini, Lesotho i Południowa Afryka) i Ameryce (Meksyk, Belize, Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Wenezuela, Gujana, Surinam, Gujana Francuska, Brazylia, Ekwador, Peru, Boliwia, Paragwaj i Argentyna).

Morfologia Długość ciała 86–290 cm, długość ogona 80–109 cm; masa ciała 21–325 kg (dorosłe samce są większe i cięższe od dorosłych samic). Przedstawiciele rodzaju Panthera (oprócz irbisów, niekiedy zresztą wydzielanych w osobny rodzaj Uncia) jako jedyne kotowate potrafią ryczeć, związane jest to z odpowiednią budową krtani. Charakterystyczne jest też niepełne skostnienie kości gnykowej.

Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1816 roku niemiecki przyrodnik Lorenz Oken w podręczniku własnego autorstwa poświęconemu historii naturalnej. Oken nie wyznaczył gatunku typowego; w ramach późniejszego oznaczenia w 1985 roku Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej na typ nomenklatoryczny wyznaczyła lamparta plamistego (P. pardus).

Etymologia Panthera: panthēras ‘pantera, lampart’. Leo: , leonis ‘lew’, od gr. λεων leōn, λεοντος leontos ‘lew’. Gatunek typowy: Oken (1816) (oznaczenie monotypowe) – Felis leo ; Brehm (1829) – wymieniono dwa gatunki – Leo africanus (= Felis leo ) i Leo asiaticus (= Felis leo ) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Leo asiaticus (= Felis leo ). Tigris: gr. τιγρις tigris, τιγριδος tigridos ‘tygrys’. Gatunek typowy: Oken (1816) nie wyznaczył gatunku typowego; Gray (1843) (oznaczenie monotypowe) Felis tigris . Leoninae (Leonina): łac. leoninus ‘właściwy lwu, należący do lwa’, od leo, leonis ‘lew’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Felis leo . Tigrinae (Tigrina): łac. tigrina ‘jak tygrys, tygrysi’, od tigris, tigridis ‘tygrys’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Felis tigris . Uncia: epitet gatunkowy Felis uncia ; starofranc. ounce ‘ryś’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Felis irbis (= Felis uncia ). Jaguarius: zlatynizowana forma (Nikołaj Siewiercow nazwę tę określił następująco: – „Barbarzyńska nazwa, którą z przykrością muszę nadać temu podgatunkowi ze względu na niedostatki moich studiów klasycznych.”). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Felis onca . Pardus: gr. παρδος pardos ‘lampart’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Felis pardus . Feliopsis: rodzaj Felis ; οψις opsis, οψεως opseōs ‘wygląd, oblicze, twarz’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Feliopsis palaeojavanica (= Felis tigris ). Pardotigris: gr. παρδος pardos ‘lampart’; τιγρις tigris, τιγριδος tigridos ‘tygrys’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Felis onca . Neoleon: gr. νεος neos ‘nowy’; rodzaj Leo (lampart). Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Felis atrox . Pachyailurus: gr. παχυς pakhus ‘wielki, gruby’; αιλουρος ailouros ‘kot’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Felis acutidens (= Felis tigris ). Proconsuloides: rodzaj Proconsul ; -οιδης -oidēs ‘przypominający’. Gatunek typowy: †Proconsuloides naivashae . Jansofelis: Saint-Estève-Janson, Delta Rodanu, Francja; rodzaj Felis . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Jansofelis vaufreyi (= †Leo gombaszögensis ).

Podział systematyczny Do rodzaju Panthera zaliczane są gatunki współcześnie żyjące:

Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNJaguariusSevertzov, 1858centruj|100pxPanthera onca(Linnaeus, 1758)jaguar amerykańskigatunek monotypowypołudniowo-zachodnie Stany Zjednoczone, w rozproszonych populacjach od Meksyku przez Amerykę Środkową i Południową na południe do północnej Argentyny i południowo-wschodniej Brazylii; zakres wysokości: do 2000 m n.p.m.DC: 116–170 cmDO: 44–80 cmMC: 31–121 kgPantheraOken, 1816centruj|100x100pxPanthera pardus(Linnaeus, 1758)lampart plamisty8 podgatunkówpółnocna Afryka (być może Maroko, Algieria i Egipt), w rozproszonych populacjach w Czarnej Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Kaukazie, na wschód do Rosji (Rosyjski Daleki Wschód), Korei Północnej i Chińskiej Republiki Ludowej, na południu w Indiach, Sri Lance, półwyspowej części Malezji i na Jawie; zakres wysokości: 0–5200 m n.p.m.DC: 92–190 cmDO: 64–99 cmMC: 21–71 kgLeoC.L. Brehm, 1829centruj|100x100pxPanthera leo (Linnaeus, 1758)lew afrykański2 podgatunkirozdrobnione populacja w zachodniej, środkowej, wschodniej i południowej Czarnej Afryce, niewielka pozostałość populacji w Indiach (Sasan Gir); historycznie w Afryce Północnej, Półwyspie Arabskim, Azji Środkowej, subkontynentcie indyjskim i południowej Europie; zakres wysokości: do 4000 m n.p.m.DC: 158–250 cmDO: 61–100 cmMC: 122–272 kgTigrisJ.E. Gray, 1843centruj|100x100pxPanthera tigris(Linnaeus, 1758)tygrys azjatycki2 podgatunkiSilnie rozdrobnione populacje na obszarze Indii, Nepalu, Bhutanu, Bangladeszu, południowo-środkowej i północno-wschodniej Chińskiej Republiki Ludowej, Rosji (Amur), kontynentalnej Azji Południowo-Wschodniej i na Sumatrze; wymarły w dużej części swojego zasięgu, niegdyś rozciągającego się na zachód przez Azję Środkową do wschodniej Turcji i Kaukazu, na północ do Kazachstanu, także Jawa i Bali; zakres wysokości: 0–4500 m n.p.m.DC: 146–290 cmDO: 72–109 cmMC: 75–325 kgUnciaJ.E. Gray, 1854centruj|100pxPanthera uncia(von Schreber, 1775)irbis śnieżny2 podgatunkigóry Azji Środkowej na północ do Ałtaju i Sajanu, na południe do Himalajów (Afganistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Kazachstan, Rosja, Mongolia, Chińska Republika Ludowa, Indie, Pakistan, Nepal i Bhutan (niepotwierdzony w Mjanmie); zakres wysokości: do 6000 m n.p.m.DC: 86–125 cmDO: 80–105 cmMC: 22–52 kg Kategorie IUCN: – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony.

Opisano również gatunki wymarłe (zgrupowane w kilku podrodzajach): Jansofelis Panthera gombaszoegensis (Europa; plejstocen) Leo Panthera atrox – lew amerykański (Ameryka, plejstocen) Panthera fossilis (Eurazja; plejstocen) Panthera shawi (Afryka; plejstocen) Panthera spelaea – lew jaskiniowy (Eurazja; plejstocen) Panthera Panthera crassidens (Afryka; plejstocen) Tigris Panthera zdanskyi (Azja; plejstocen) Incertae sedis Panthera palaeosinensis (Azja; plejstocen) Panthera principialis (Afryka; pliocen)

Taksony o niepewnej pozycji systematycznej (nomen dubium): Felis poliopardus Proconsuloides naivashae

Fragment kladogramu uwzględniający współcześnie występujące gatunki w obrębie Panthera za Johnsonem i współpracownikami (2006):

Ewolucja Prawdopodobnie wspólny przodek gatunków zaliczanych do Panthera był morfologicznie najbardziej zbliżony do współczesnego lamparta. Żył około 5–4 mln lat temu. Wszystkie żyjące współcześnie gatunki są ze sobą bardzo blisko spokrewnione. Tygrys oddzielił się najwcześniej od linii ewolucyjnej pozostałych gatunków. Najmniej różnią się geny jaguara i tygrysa.

Mieszańce

Pokrewieństwa między dzikimi kotami są na tyle bliskie, że ich gatunki mogą łatwo się krzyżować, dając czasami płodne potomstwo w linii żeńskiej. Najczęściej spotykanym mieszańcem jest potomek tygrysicy i lwa, nazywany legrysem. Obecnie takie krzyżówki spotykane są jedynie w niewoli, ale nie można wykluczyć, że dawniej – kiedy zasięgi obu gatunków pokrywały się w większym stopniu – występowały również w warunkach naturalnych.

lew 8px tygrys 8px jaguar 8px lampart 8px lew 10px lew legrys leguar lepart tygrys 10px tyglew tygrys tyguar tygart jaguar 10px jaglew jagrys jaguar jagart lampart 10px lamlew lagrys laguar lampart

Interakcje z człowiekiem

Znany już z zapisów kopalnych konflikt pomiędzy przedstawicielami rodzajów Homo i Panthera istniał od początku ich współistnienia. Duże, drapieżne koty żywiły się ssakami kopytnymi i naczelnymi. Człowiekowate poruszające się wolniej od kopytnych stanowiły dla wielkich kotów alternatywne źródło mięsa, zwłaszcza dla osobników okaleczonych lub chorych – takich, które utraciły pełną sprawność łowiecką (en).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Kotowate