thumb|Grób Samuela Dicksteina na cmentarzu żydowskim w Warszawie (po prawej) Samuel Dickstein (ur. 12 maja 1851 w Warszawie, zm. 28 września 1939 tamże) – polski uczony pochodzenia żydowskiego; matematyk, pedagog i historyk nauki, wydawca, encyklopedysta, członek Towarzystwa Historycznego we LwowieFryderyk Papée, Towarzystwo historyczne 1886–1900, [w:] Kwartalnik Historyczny, rocznik LI, zeszyt 1–2, Lwów 1937, s. 7..
Życiorys Syn Rafała i Małgorzaty z Waldenbergów. Brat Szymona Dicksteina. W latach 1866–1869 był słuchaczem Szkoły Głównej. W okresie 1878–1888 prowadził w Warszawie szkołę realną. Zainicjował powstanie na bazie Uniwersytetu Latającego powstanie w 1905 Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie. W latach 1906–1908 wykładowca matematyki i dziekan Wydziału Przyrodniczego TKNDziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906–1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 81, 95 Podkarpacka BC – wersja elektroniczna.
W 1915 roku objął posadę profesora Uniwersytetu Warszawskiego, zajmował się głównie teorią liczb i algebrą. W 1921 roku Uniwersytet Warszawski przyznał mu tytuł doktora honoris causa. Był członkiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa w 1920 rokuObrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 19..
W 1884 r. współorganizował serię wydawniczą Biblioteka Matematyczno-Fizyczna, w ramach której publikowano podręczniki akademickie dla studiującej młodzieżyA. Bołdyrew, P. Waingertner, Dickstein Samuel (1851–1939), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023, t. 1: A-K, s. 200-203, ISBN 978-83-8331-334-4 [dostęp 2024-09-22].. Był założycielem i wydawcą czasopisma „Wiadomości Matematyczne”. W latach 1897–1939 wydał 47 tomów tego czasopisma; po wojnie było ono reaktywowane w roku 1955 przez Polskie Towarzystwo Matematyczne jako jeden z dwóch roczników tego Towarzystwa. Założył również czasopismo „Prace Matematyczno-Fizyczne”, które ukazywało się w latach 1888–1951, jego tradycja jest kontynuowana od 1955 roku przez „Commentationes Mathematicae” (Prace Matematyczne).
W roku 1904 wygłosił odczyt Wronski als Mathematiker na Międzynarodowym Kongresie Matematyków w Heidelbergu. Było to pierwsze wystąpienie polskiego uczonego na tej największa na świecie konferencji poświęconej matematyce. Był członkiem korespondentem Towarzystwa Nauk w Liège, członkiem Towarzystwa Naukowego w Pradze, Związku Czeskich Matematyków i Fizyków, Międzynarodowej Komisji Nauczania Matematyki. Pełnił funkcję wiceprezesa Międzynarodowej Akademii Historii Nauk Ścisłych.
Zajmował się również historią nauki; wspierał finansowo i intelektualnie pracę Edwarda StammaA. Wachułka, S. Dickstein a historia matematyki w Polsce w świetle korespondencji z E. Stammem, Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego Seria II: Wiadomości Matematyczne VII (1964), s. 191–202.. Był współzałożycielem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, współorganizował i współfinansował w nim Pracownię Fizyczną. Był pomysłodawcą sieci stacji meteorologicznych, od 1902 r. kierował Centralną Stacją Meteorologiczną przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Był współorganizatorem Muzeum Rzemiosła i Sztuki Stosowanej w Warszawie, zajmując się w nim m.in. działem biblioteki. Należał do Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Mikołaja Kopernika. Był również encyklopedystą oraz w latach 1900–1914 członkiem komitetu redakcyjnego Encyklopedii Wychowawczej. W 1909 r. uczestniczył w odbywającym się w Warszawie I Zjeździe Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich. Był jednym z założycieli żydowskiej partii „Zjednoczenie”, opowiadającej się za asymilacją Żydów w Polsce.
W 1880 ożenił się z Pauliną z Natansonów (1861–1928), z którą miał córkę Julię (1881–1943), literatkę, zamężną z Aleksandrem Wieleżyńskim.
Zginął w czasie bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 roku. Został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 20, rząd 9, miejsce 14)Grób Samuela Dicksteina w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie. [dostęp 2025-05-08].
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)M.P. z 1929 r. nr 278, poz. 644 „za zasługi na polu naukowem i pedagogicznem”. Złoty Krzyż Zasługi (11 listopada 1937) „za zasługi na polu pracy naukowej”.
Upamiętnienie Polskie Towarzystwo Matematyczne utworzyło Nagrodę Dicksteina za wkład w nauczanie, popularyzację i historiografię matematyki.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Biografia Dicksteina i propozycje dalszej lektury na stronie Wiadomości Matematycznych Prace Samuela Dicksteina dostępne w Sieci (Katalog HINT) Wiadomości Matematyczne 1897–1939. Dostępne online w: CRISPA – biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego. Publikacje Samuela Dicksteina w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Szkoły Głównej Warszawskiej Kategoria:Polscy matematycy XIX wieku Kategoria:Polscy matematycy XX wieku Kategoria:Polscy historycy matematyki Kategoria:Nauczyciele akademiccy Towarzystwa Kursów Naukowych (1905–1918) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa Kategoria:Członkowie Towarzystwa Historycznego we Lwowie Kategoria:Prezesi Polskiego Towarzystwa Matematycznego Kategoria:Prelegenci ICM Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy matematycy upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1851 Kategoria:Zmarli w 1939