Ojciec Goriot () – powieść napisana w 1835 przez francuskiego pisarza Honoriusza Balzaka, wchodząca w skład części Sceny z życia prywatnego jego cyklu powieści Komedia ludzka. Akcja powieści jest osadzona w Paryżu w roku 1819. W fabule przeplatają się losy trzech bohaterów: zaślepionego miłością do swoich córek starca Goriot, tajemniczego kryminalisty ukrywającego się jako Vautrin i ambitnego studenta prawa, Eugeniusza Rastignaca.

Powieść jest powszechnie uznawana za najważniejsze dokonanie Balzaka. Pierwotnie była wydawana we fragmentach podczas zimy 1834/1835. W niej autor po raz pierwszy wykorzystał postaci, które wystąpiły w innych książkach. To technika, która wyróżnia twórczość Balzaka i czyni Komedię ludzką wyjątkową w jego dorobku. Powieść jest również uznanym przykładem jego realistycznego stylu, z użyciem drobnych szczegółów do nakreślenia postaci i kontekstu.

Składające się na akcję wydarzenia toczą się w okresie restauracji Burbonów, która wywołała głębokie przemiany w społeczeństwie francuskim. Walka jednostek o zapewnienie sobie miejsca w klasie wyższej jest w książce wszechobecna. Paryż jako miasto również wyciska piętno na bohaterach – zwłaszcza na młodym Rastignacu, który dorastał na prowincji w południowej Francji. Balzac analizuje, poprzez postać ojca Goriota oraz inne, istotę rodziny i małżeństwa, pesymistycznie ukazując funkcjonowanie tych instytucji społecznych.

Ojciec Goriot spotkał się z mieszanym przyjęciem. Niektórzy krytycy pochwalali autora za jego kompleksowe ujęcie postaci i wagę przywiązywaną do szczegółów. Inni potępiali go za zbytnie nagromadzenie opisów zepsucia i chciwości. Jako ulubiona książka Balzaka, szybko zdobyła szeroką popularność i zyskała liczne adaptacje teatralne i filmowe. Z niej wzięło się francuskie wyrażenie Rastignac, określające osobę gotową zdobyć się na wszystko by polepszyć swoją pozycję społeczną.

Tło Tło historyczne Fabuła Ojca Goriota rozpoczyna się w 1819 roku, wkrótce po porażce Napoleona pod Waterloo i przywróceniu na tron Francji dynastii Burbonów. W tamtym czasie wzrastało napięcie między arystokracją, przywróconą przez Ludwika XVIII, a burżuazją wykształconą podczas rewolucji przemysłowej. We Francji dochodziło do zaostrzenia kontrastów społecznych. Niższa klasa pogrążała się w przytłaczającej biedzie. Według niektórych szacunków, niemal trzy czwarte paryżan nie zarabiało 500-600 franków niezbędnych do zapewnienia minimalnego standardu życia. Jednocześnie sytuacja po przewrocie politycznym sprzyjała mobilności społecznej. Osiągnęła ona stopień, który był nie do pomyślenia wcześniej podczas ancien régime. Jednostki gotowe przystosować się do zasad panujących w nowym społeczeństwie mogły niekiedy wspiąć się na wysokie pozycje mimo skromnego pochodzenia, ku niezadowoleniu dotychczasowej warstwy bogaczy.

Tło literackie Zanim Balzac rozpoczął pisanie Ojca Goriota w 1834, miał już na swoim koncie kilka opublikowanych pozycji, między innymi cykl wydanych pod pseudonimem podrzędnych powiastek. Pierwszą powieść pod swoim nazwiskiem – Szuanie – wydał w 1829. Następne publikacje to Ludwik Lambert (1832), Pułkownik Chabert (1832) i Jaszczur (1831). W tym okresie Balzac rozpoczął plany nad zorganizowaniem swoich prac w cykl powieści podzielony na części odpowiadające różnym aspektom życia we Francji na początku XIX w. Nadał mu nazwę Komedia ludzka.

thumb|Francuski awanturnik Eugène-François Vidocq był inspiracją dla postaci Vautrina z Ojca Goriota.

Jednym z tych aspektów, który fascynował Balzaca, było zbrodnicze życie. Zimą 1828-29 Eugène-François Vidocq opublikował swoje wspomnienia opisujące przestępstwa, których się dopuścił zanim rozpoczął pracę w służbie policyjnej. Balzac spotkał Vidocqa w kwietniu 1834 i użył go jako prototypu dla postaci Vautrina, której planował użyć w nowej powieści.

Pisanie i publikacja Latem 1834 Balzac rozpoczął pracę nad tragiczną historią o ojcu odrzuconym przez swoje córki. Zapiski z jego dziennika zawierają kilka niedatowanych linijek na temat fabuły – „Temat Starego Goriota – Dobry człowiek – średniej klasy pensjonat – 600 franków dochodu – zrujnował się dla swoich córek mających po 50000 franków dochodu – umiera jak pies”. Pierwszy szkic Ojca Goriota napisał jesienią w 40 dni. Był on publikowany w odcinkach w Revue de Paris od grudnia do lutego. Jako powieść Ojciec Goriot został wydany w marcu 1835 przez dom wydawniczy Werdet. Druga edycja miała miejsce w maju. Najczęściej wznawiane trzecie wydanie opublikował Charpentier w 1839. Balzac, jak miał w zwyczaju, czynił liczne notatki na korektach otrzymanych od wydawców, dlatego późniejsze wydania jego powieści często znacznie różniły się od najwcześniejszych. W przypadku Ojca Goriota zmienił kilka postaci w osoby z innych powieści, które napisał, i dodał całe akapity zapełnione nowymi szczegółami.

Postać Eugeniusza Rastignaca wystąpiła jako starzec we wczesnej filozoficzno-fantastycznej powieści Balzaca pt. Jaszczur. Podczas pisania pierwszego szkicu Ojca Goriota Balzac nazwał bohatera „Massiac”, szybko potem zdecydował jednak użyć postaci z Jaszczura. Podobna zmiana spotkała inne postacie. Było to jego pierwsze zaplanowane użycie powtarzających się postaci, praktyka której złożoność i regularność występowania stały się charakterystyczne dla powieści pisarza.

W 1843 roku Balzac zaliczył Ojca Goriota do części Komedii ludzkiej zatytułowanej Sceny z życia paryskiego (Scènes de la vie parisienne). Krótko potem z powodu mocnego skupienia na prywatnym życiu bohaterów, przeklasyfikował książkę do części Sceny z życia prywatnego (Scènes de la vie privée). Opracowanie tych kategorii miało na celu stworzenie złożonego dzieła „opisującego całe społeczeństwo, zarysowującego je w jego ogromnej wrzawie”. Chociaż w tym czasie miał przygotowane tylko poprzedzające Komedię ludzką Studia obyczajowe (Études de Mœurs), Balzac starannie rozważał miejsce każdej powieści w projekcie i często modyfikował jego strukturę.

Treść utworu Powieść rozpoczyna się rozbudowanym opisem Maison Vauquer, pensjonatu mieszczącego się przy paryskiej ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, prowadzonego przez wdowę Madame Vaquer. Wśród jego mieszkańców znajdują się: student prawa Eugeniusz de Rastignac, tajemniczy propagandzista Vautrin i emerytowany producent makaronu Jan Joachim Goriot. Ten starszy mężczyzna często jest ofiarą żartów ze strony innych mieszkańców pensjonatu, którzy szybko odkrywają, że zbankrutował on, by wesprzeć swoje dwie dobrze wydane za mąż córki.

Rastignaca, który przeprowadził się do Paryża z południa Francji, pociąga klasa wyższa. Ma problemy z dopasowaniem się do niej, ale jest prowadzony przez swoją kuzynkę, wicehrabinę Madame de Beauséant. Rastignac zdobywa względy jednej z córek Goriota, Delfiny de Nucingen. W międzyczasie Vautrin próbuje przekonać go do zdobycia panny Wiktoryny Taillefer, której dostęp do rodzinnej fortuny blokuje jedynie brat. Proponuje Rastignacowi otwarcie drogi przez zabicie brata w pojedynku.

Rastignac odmawia wzięcia udziału w realizacji planu, ale wysłuchuje lekcji Vautrina na temat Realpolitik wyższej warstwy. Wkrótce potem mieszkańcy pensjonatu odkrywają, że Vautrin to poszukiwany przez policję mistrz zbrodni znany jako Ołży-Śmierć (Trompe-la-Mort). Goriot, przeciwny tyrańskiej kontroli, jaką mąż sprawuje nad jedną z jego córek, Delfiną, sprzyja zainteresowanemu nią Rastignacowi. Wkrótce odkrywa, że nie może jej pomóc. Jego druga córka, Anastazja de Restaud, informuje go, że wyprzedawała rodzinne diamenty należące do jej męża, aby spłacić długi kochanka. Wtedy stary człowiek przepełniony zgryzotą z poczucia własnej niemocy doznaje udaru mózgu.

Vautrin aranżuje zabicie brata Wiktoryny w pojedynku. Wkrótce potem zostaje schwytany przez policję. Ani Delfina, ani Anastazja nie odwiedzają ojca przy łożu śmierci. Przed śmiercią Goriot wpada w gniew, widząc brak szacunku, jaki mu okazują. Na jego pogrzeb przybywa jedynie Rastignac, służący Krzysztof i dwie płaczki. Po krótkiej ceremonii Rastignac rzuca Paryżowi wyzwanie „Teraz się spróbujemy!” („À nous deux, maintenant!”).

Styl Styl Balzaka w Ojcu Goriot nosi znamiona wpływu amerykańskiego powieściopisarza Jamesa Fenimore’a Coopera i szkockiego pisarza Waltera Scotta. W wyobrażeniach Coopera o pierwotnych mieszkańcach Ameryki Balzac dojrzał ludzkie barbarzyństwo, które przetrwało próby ucywilizowania. W przemowie do drugiego wydania w 1835 Balzac pisze, że tytułowy Goriot – który dorobił się fortuny, sprzedając makaron podczas głodu – był „Illinoisem przemysłu mącznego” i „Huronim rynku zboża”. Vautrin określa Paryż jako „las Nowego Świata, gdzie dwadzieścia brutalnych plemion zderza się ze sobą” – kolejna oznaka wpływu Coopera.

Twórczość Scotta także oddziałała mocno na Balzaca, zwłaszcza jeśli chodzi o zastosowanie faktycznych zdarzeń z historii jako tła powieści. Chociaż historia nie jest głównym tematem w Ojcu Goriot, epoka ponapoleońska jest ważnym kontekstem, a drobiazgowe użycie przez Balzaca szczegółów pokazuje wpływ Scotta. We wprowadzeniu do Komedii ludzkiej z 1842 Balzac chwali Scotta jako „współczesnego trubadura”, który „ożywił [literaturę] duchem przeszłości”. W tym samym czasie Balzac oskarżył szkockiego pisarza za romantyzowanie historii i próbował odznaczyć swoje prace bardziej zrównoważoną wizją ludzkiej natury.

thumb|left|Wydanie dzieł Balzaka z 1901, zawierające Ojca Goriota

Chociaż powieść często jest opisywana jako „zagadkowa”, nie jest przykładem powieści kryminalnej ani detektywistycznej. Zamiast tego centralna intryga jest początkiem cierpień i skłania do nietypowych zachowań. Postacie pojawiają się we fragmentach, z krótką sceną zawierającą drobne wskazówki na temat ich tożsamości. Przykładowo Vautrin wślizguje się i wyślizguje z fabuły – oferując rady Rastignacowi, wyśmiewając Goriota, wręczając łapówkę służącemu Krzysztofowi, by być wpuszczonym po godzinach – zanim zostaje wyjawione, że jest kryminalistą. Tego wzoru postaci pojawiających się i znikających jakby przed lustrem Balzac używał powszechnie w Komedii ludzkiej.

Ojciec Goriot jest również określany jako bildungsroman, gdzie naiwna młoda osoba dojrzewa, ucząc się sposobów postępowania w świecie. Rastignac jest instruowany przez Vautrina, Madame de Bauséant, Goriota i innych o prawdzie na temat paryskiego społeczeństwa i wymogów na drodze do sukcesu. Jako everyman początkowo czuje odrazę do okropnych realiów kryjących się pod pozłacaną grą pozorów społecznych, jednak ostatecznie przystaje na nie. Odsuwając na bok swój pierwotny cel ukończenia studiów prawniczych, włącza się w pościg za pieniędzmi i kobietami jako narzędziami do osiągnięcia awansu społecznego. W pewien sposób odbija się tu własna edukacja społeczna Balzaca i jego niesmak, którego nabrał wobec prawa po trzech latach studiowania go.

Powtarzające się postacie Ojciec Goriot zaznacza się jako ważny, wczesny przykład użycia cechy wyróżniającej twórczość Balzaca – powtarzających się bohaterów. Postacie z wcześniejszych powieści pojawiają się w późniejszych pracach, zwykle podczas znacznie odmiennego okresu życia. Zadowolony efektem osiągniętym przez ponowne przywołanie Rastignaca, Balzac zawarł w pierwszym wydaniu Ojca Goriot 23 powtórzone postacie. Podczas poprawek do dalszych wydań, ta liczba wzrosła do 48. Chociaż Balzac użył tej techniki już wcześniej, postacie zawsze pojawiały się ponownie w pomniejszych rolach, jako niemal identyczne wersje tych samych ludzi. Obecność Rastignaca po raz pierwszy w twórczości Balzaca ujawnia toczącą się w tle historię, podczas której postać się rozwija.