Księstwo połockie

Księstwo połockie – pierwsze ruskie księstwo udzielne ze stolicą w Połocku, powstałe z wydzielenia z Rusi Kijowskiej w końcu X wieku. Istniało jako niezależny byt państwowy z przerwami do ok. 1392 roku.

Lokalizacja Obszary nad Połotą zamieszkane były przez plemię Połoczan, sąsiadujących od północy i południowego zachodu z Bałtami i ludami ugrofińskimi, od południa i wschodu – z Dregowiczami i Krywiczami. Księstwo połockie obejmowało swoim obszarem ziemie w basenie Dźwiny, górnym biegu Berezyny i Niemna. Ulokowane było w północno-zachodniej części Rusi Kijowskiej, co korzystnie wpływało na ekonomiczną pozycję księstwa ze względu na dogodny szlak wodny pomiędzy Bałtykiem a Morzem CzarnymПолоцкое Княжество, Все монархии мира..

Historia thumb|Rogwołod z córką Rognedą, białoruska moneta pamiątkowa, rewers (2006) Najwcześniejsza pisemna wzmianka o Połocku pochodzi z XII-wiecznej Powieści minionych lat – w kontekście objęcia władzy w Kijowie przez Ruryka w 865 roku. Na przełomie IX i X wieku miasto podbił Oleg Mądry i włączył je do Rusi Kijowskiej. Rządy nad nim jednak sprawowali nie Rurykowicze, ale lokalni przedstawiciele rodu wareskiego.

Początkowo Połock był podporządkowany politycznie kijowskim Waregom, później wraz z Kijowem przeszedł we władanie Rurykowiczów. W ramach Rusi Kijowskiej księstwo miało pewną odrębność, co potwierdza oddzielny zapis o udziale drużyn połockich w wyprawach ruskich na Bizancjum w latach 907 i 911. W końcu Połock całkowicie oddzielił się od Rusi, o czym świadczy pojawienie się pierwszego poświadczonego źródłowo, najprawdopodobniej niemającego nic wspólnego z Rurykowiczami, księcia połockiego Ragwołoda, panującego w trzecim ćwierćwieczu X wieku. W sporze między synami Światosława – Jaropełkiem a Włodzimierzem Rogwołod opowiedział się po stronie Jaropełka. Sukces odniósł Włodzimierz, który w odwecie zajął Połock, zgładził Rogwołoda i poślubił jego córkę Rognedę. Później Włodzimierz osadził w Połocku swojego małoletniego syna Izjasława, prawdopodobnie pod regencją matki RognedyJ. Bieniak, Rogwołod, pierwszy hist. ks. połocki, w: Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, T. 4, P–R, Cz. 1, P, red. G. Labuda, Z. Stieber, s. 524–525., choć prawdopodobne jest też, że małoletni jeszcze wówczas Iziasław rządził księstwem połockim z Zasławia, a gdy dorósł, obrał Połock jako swoją rezydencję.

W XI wieku, dzięki swojemu położeniu geograficznemu, Połock faktycznie uniezależnił się od Kijowa, co powodowało szereg konfliktów z południem i walk o dominację w regionie. O ile Iziasław był księciem udzielnym (taki był też zamiar jego ojca), o tyle jego syn Briaczysław Iziasławicz mógł sobie już pozwolić na politykę ekspansywną: przyłączył ziemię między Dźwiną a Dzisną, gdzie powstał gród Brasław. Po nieudanej agresji na Nowogród Wielki w 1021 rokuPowieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, s. 114., przyszło Briaczysławowi do końca życia toczyć wojny z Jarosławem I Mądrym. Rządy jego syna, Wsiesława Briaczysławicza, przyniosły dalsze umocnienie pozycji księstwa. Integralność księstwa uległa rozpadowi po śmierci w 1101 roku Wsiesława Briaczysławicza, który jeszcze za życia podzielił je pomiędzy sześciu lub siedmiu synów (liczba spadkobierców jest dyskusyjna). Księciem na Połocku został najstarszy Dawid WsiesławiczW. Dworzaczek, Genealogia, tabl. 32..

Wskutek rozdrobnienia księstwa o władzę zwierzchnią walczyli w XII wieku trzy ważniejsze linie potomków Wsieława – witebska, mińska i drucka. Konflikty wewnętrzne przyczyniły się do osłabienia księstwa i późniejszej utracie części terytorium na rzecz księstw smoleńskiego, czernihowskiego, nowogrodzkiego, plemiennych księstw litewskich oraz Zakonu Krzyżackiego. W 1129 roku Mścisław I Harald zajął Połock i zesłał lokalnych książąt do Bizancjum, skąd za jego zgodą powrócili w 1132 roku. W 1132 roku Wasyłko I Światosławicz odbił księstwo i rządził nim do śmierci w 1144 roku. Ta przyniosła jednak nowe walki o następstwo po nim, interwencję sąsiadów i dalsze osłabienie.

W czwartej dekadzie XIII wieku księstwo połockie zostało zajęte przez Litwę, zachowując względną niezależność do śmierci Andrzeja Olgierdowica i jego następcy Skirgiełły (koniec XIV wieku). W 1392 roku zostało przekształcone na województwo w składzie państwa polsko-litewskiego. W 1772 roku ziemia połocka weszła w skład Imperium Rosyjskiego. Współcześnie Połock jest miastem rejonowym w składzie obwodu witebskiego Republiki Białorusi.

Udziały Po 1101 roku z księstwa połockiego wydzieliły się następujące księstwa: Księstwo borysowskie Księstwo gorodneńskie Księstwo gorodcowskie Księstwo hercygskie Księstwo izjasławlskie Księstwo druckie Księstwo drucko-podbereskie Księstwo kukiejnoskie Księstwo łagoskie Księstwo ługowskie Księstwo mińskie Księstwo streżebskie Księstwo witebskie

Sukcesja na tronie połockim Genealogia książąt połockich jest powikłana, nie istnieje wspólne stanowisko na temat następstwa i stopnia pokrewieństwa władców na tronie książęcym, wielu z nich nie da się ustalić. Kroniki połockie nie zachowały się. Krótkie, czasem wykluczające się nawzajem, informacje o księstwie pochodzą od autorów często wrogo nastawionych do Połoczan. Brak wystarczającej ilości źródeł pisanych powoduje niekonsekwencję w imionach książąt, którzy w źródłach byli nazywani imionami chrześcijańskimi i pogańskimi, oraz cząstkowymi wzmiankami o książętach, których tytułowano według ich dzielnicy z pominięciem imienia lub tylko wzmiankowano z patronimika. Komplikują sprawę także sporne informacje o życiu i małżeństwach księżniczek połockich. Z powodu braku wiarygodnych źródeł genealogia książąt połockich pozostaje dotąd nierozwikłana. Poniższa lista jest w części rekonstruowana, a niektóre zawarte w niej dane mogą być podawane w wątpliwość.

Imię Okres panowania II panowanie III panowanie Ilustracja Rogwołod ok. 945–978 100px Rurykowicze Włodzimierz I Wielki ok. 975–989 100px Iziasław Włodzimierzowicz ok. 988–1001 100px Wsiesław Iziasławicz 1001–1003 Briaczysław Iziasławicz 1003–1044 100px Wsiesław Briaczysławicz 1044–1067 1069 1071–1101 100px Mścisław Iziasławicz 1067–1068 okres bez władzy 1067–1068 Światopełk II Michał 1069–1071 100px Dawid Wsiesławicz 1101–1127 1128–1129 100px Rogwołod II Wsiesławicz 1127–1128 100px Izjasław II Pantelejmon 1129–1132 100px Świętopełk II Mścisławicz 1132 Wasylko I Światosławicz 1132–1144 Rogwołod III Borys 1144–1151 1158–1162 Rościsław Glebowicz 1151–1158 Wsiesław Wasilkowicz 1162–1167 1167–1175 1178–1186 Wołodar Glebowicz 1167 brak danych 1175–1178 Włodzimierz połocki 1186–1215 Borys Dawidowicz 1215–1222 Światosław Mścisławicz 1222–1232 Briaczysław Wasilkowicz 1232 – pocz. lat 40. XIII wieku Palemonowicze Towciwiłł pocz. lat 40. XIII wieku – 1252 1254–1264 brak danych 1252–1254 Rurykowicze Konstantyn Bezręki 1264 ok. 1267–1307 Iziasław Briaczysławicz 1264 1264–1267 (?) Gierdeń 1264–1267 (?) Palemonowicze Wojn ok. 1307–1333 Lubko ok. 1333–1342 Giedyminowicze Andrzej Olgierdowic 1342–1377 1381–1386 100px Skirgiełło 1377–1381 1386–1392 100px

Znaczenie we współczesnej białoruskiej historiografiі Księstwo Połockie w historiografii białoruskiej uważane jest za pierwszy białoruski twór państwowy i za początki Białorusi. Tego rodzaju interpretacja po raz pierwszy ukazała się w 1857 roku w syntezie historii Białorusi Obozrienije istorii Biełorussii s driewniejszych wriemien (pol. Przegląd historii Białorusi od czasów najdawniejszych) Osipa Turczynowicza. Historyk ten dowodził, że źródeł białoruskiej historii należy szukać w księstwie połockim i jego niezależności od Kijowa i Nowogrodu. Publikacja została uznana na Białorusi za przełom w historiografii białoruskiej jako dyscyplinie naukowej. Od tego czasu w pracach autorów białoruskich poświęconych historii tego kraju stale uwzględniano okres księstwa połockiego. Przyczyniało się to do wzmocnienia świadomości wspólnej historii i jej odrębności od sąsiadów, a co za tym idzie, procesu narodotwórczego BiałorusinówD. Michaluk, Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości, s. 42..

Przypisy

Bibliografia Dworzaczek W., Genealogia, Warszawa 1959.

Powieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999. Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, T. 4, P–R, Cz. 1, P, red. G. Labuda, Z. Stieber, Wrocław 1970. Полоцкое Княжество, Все монархии мира.

Kategoria:Historia Połocka Połockie połockie Kategoria:Historyczne państwa na terenie Białorusi