thumb|Kwiat gipsówki rozesłanej Łyszczec, gipsówka (Gypsophila L.) – rodzaj roślin z rodziny goździkowatych. Obejmuje ok. 145 gatunków. Rośliny te występują w Europie, północnej Afryce, Azji i Australii, poza tym są szeroko rozprzestrzenione jako rośliny introdukowane. W Polsce rosną cztery gatunki rodzime, kilka innych dziczeje przejściowo, dwa gatunki introdukowane są zadomowione.
Nazwa gipsówka, będąca tłumaczeniem nazwy łacińskiej (gypsos = gips, philos = przyjaciel) wskazuje na przywiązanie wielu gatunków tych roślin do podłoża gipsowego. Występują zwykle na stokach suchych wzgórz, w miejscach skalistych. Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne, w tym także na kwiaty cięte (zwłaszcza łyszczec nadobny i wiechowaty).
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg rodzaju obejmuje wszystkie kontynenty Starego Świata. Liczne gatunki występują w Europie południowej (największe zróżnicowanie jest w Europie południowo-wschodniej) i Azji, nieliczne w Afryce północnej, Australii i Oceanii. Jako rośliny zawleczone obecne są w Ameryce Północnej i Południowej. We florze Polski rodzaj reprezentowany jest przez 8 gatunków, przy czym 4 z nich są rodzime. Dalszych kilkanaście gatunków spotykanych jest w uprawie. Gatunki flory Polski Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna) łyszczec baldachogronowy Gypsophila fastigiata L. łyszczec lepki Gypsophila viscosa Murray – efemerofit łyszczec miękkowłosy Gypsophila pilosa Huds. – efemerofit łyszczec nadobny Gypsophila elegans M.Bieb. – efemerofit łyszczec polny Gypsophila muralis L. ≡ Psammophiliella muralis (L.) Ikonn. łyszczec rozesłany Gypsophila repens L. łyszczec trójdzielny Gypsophila perfoliata L. – antropofit zadomowiony łyszczec wiechowaty Gypsophila paniculata L. krowiziół zbożowy Vaccaria hispanica (Mill.) Rauschert ≡ Gypsophila vaccaria (L.) Sm. – antropofit zadomowiony
Morfologia Pokrój Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny, nagie lub gruczołowato owłosione, czasem drewniejące u nasady. Korzeń tęgi, cienki lub czasem w ogóle nie wykształcony. Pędy u bylin często okazałe, silnie rozgałęzione (do 1 m wysokości i średnicy), nierzadko z korzeniami przybyszowymi wyrastającymi z węzłów. Łodygi prosto wzniesione lub tworzące darnie, nierzadko pokładające się. Liście Naprzeciwległe, u nasady nieco zrośnięte, bez przylistków. Na pędzie zwykle luźno rozmieszczone. Blaszka 1- lub 3–5-żyłkowa, o kształcie równowąskim, lancetowatym, jajowatym, owalnym lub łopatkowatym. Kwiaty Bardzo liczne, obupłciowe i drobne, zebrane są w kwiatostany wierzchotkowate, wiechowate i baldachogrona. Nierzadko na szczytach odgałęzień kwiaty zebrane są dodatkowo w główkowate skupienia. Kwiatostany są rozpierzchłe lub skupione. Przysadki są błoniaste, czasem podobne do liści. Kielich o długości od 1 do 5 mm, zrosłodziałkowy, rurkowato-dzwonkowaty, mocno rozcięty (do 1/2) i zwieńczony 5 tępymi ząbkami. Działki zielone z purpurowo nabiegłą żyłką środkową, biało błoniaste między żyłkami. Płatki zwężone są w krótki i niezbyt wybitny paznokieć, nie posiadają przykoronka. Ich łatka jest zaokrąglona lub nieco wycięta, barwy białej lub jasnoróżowej. Pręcików 10, z miodnikami u nasady nitek. Słupek składa się z jednokomorowej zalążni i dwóch szyjek zakończonych brodawkowanymi znamionami. Owoce Torebki kuliste do jajowatych, otwierają się 4 ząbkami. Zawierają od 4 do 36 kulisto-nerkowatych nasion.
Systematyka thumb|Łyszczec nadobny thumb|Poduszkowata darń Gypsophila aretioides thumb|Pokrój łyszczca wiechowatego thumb|Łyszczec wiechowaty w bukiecie z różami Rodzaj w tradycyjnym ujęciu miał charakter polifiletyczny. Zaliczany tu łyszczec polny G. muralis stanowi grupę siostrzaną kladu obejmującego rodzaje goździk Dianthus i goździcznik Petrorhagia. W efekcie takson ten wyodrębniony został w osobny rodzaj Psammophiliella. W obrębie kladu tworzonego przez gatunki z rodzaju łyszczec Gypsophila zagnieżdżony z kolei okazał się monotypowy rodzaj Vaccaria z gatunkiem krowiziół zbożowy, który w efekcie został włączony do rodzaju łyszczec pod nazwą Gypsophila vaccaria (L.) Sm. Pozycja według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzaj należy do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), rzędu goździkowców (Caryophyllales) w obrębie dwuliściennych właściwych. W obrębie goździkowatych należy do podrodziny Caryophylloideae plemienia Caryophylleae.
Wykaz gatunków
Do rodzaju łyszczec zaliczane bywają niektóre gatunki uprawne klasyfikowane współcześnie w odrębnych rodzajach. Dotyczy to: łyszczec skalny, łyszczec Bungego Gypsophila bungeana D.Dietr.; Gypsophila petraea (Bunge) Fenzl ≡ Heterochroa petraea Bunge łyszczec rogownicowaty Gypsophila cerastioides D.Don ≡ Acanthophyllum cerastioides (D.Don) Madhani & Zarre
Zastosowanie i uprawa Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne na rabatach, w ogrodach skalnych i na kwiaty cięte. Rozmnażane są przez wysiew nasion, podział silnie rozrośniętych bylin i sadzonki.
Przypisy
Kategoria:Goździkowate