thumb|Zaraza macierzankowa thumb|Zaraza drobnokwiatowa thumb|Zaraza bluszczowa Zaraza (Orobanche L.) – rodzaj roślin należących do rodziny zarazowatych. Obejmuje ok. 150–200 gatunków. Rodzaj jest reprezentowany na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, ale najbardziej zróżnicowany jest w zachodniej i środkowej Azji.

Rodzaj obejmuje bezzieleniowe rośliny cudzożywne, nie przeprowadzające fotosyntezy, lecz pasożytujące na innych roślinach (→ rośliny pasożytnicze). Niektóre gatunki przywiązane są do określonych żywicieli (np. zaraza bluszczowa O. hederae do bluszczu pospolitego), inne do różnych gatunków, rodzajów lub nawet rodzin roślin, zawsze jednak pasożytują na roślinach zielnych i niewielkich krzewach. Tylko europejskie gatunki zaraz zarejestrowane zostały jako pasożyty 800 gatunków roślin z 54 rodzin. W niektórych przypadkach pasożytnictwo zaraz może mieć negatywny wpływ na rozwój i plonowanie roślin uprawnych. Szkody w uprawach np. koniczyn powodowała zaraza drobnokwiatowa Orobanche minor, a bobu Orobanche crenata.

Rośliny te zasiedlają najczęściej siedliska suche i nasłonecznione. Zapylane są zwykle przez pszczoły, choć występuje także samopylność.

Niektóre gatunki wykorzystywane były lokalnie jako rośliny lecznicze. Indianie Ameryki Północnej spożywali też pędy tych roślin.

Rozmieszczenie geograficzne thumb|Zaraza żółta Zarazy występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego na półkuli północnej, z centrum zróżnicowania w Azji Mniejszej, w regionie Kaukazu oraz w Azji Środkowej. W Europie rośnie ok. 45 gatunków, z czego w Europie Środkowej i Północnej ok. 30. W Chinach rośnie 25 gatunków, a Kalifornii – 9. Nieliczne gatunki spotykane są także w północnej i wschodniej Afryce oraz w Ameryce Środkowej, w zachodniej i południowej części Ameryki Południowej, w południowej i zachodniej Australii. Jako rośliny introdukowane rosną w Nowej Zelandii i Południowej Afryce.

W Polsce w tradycyjnym, szerokim ujęciu, stwierdzono obecność kilkunastu przedstawicieli rodzaju, cztery z nich przenoszone są współcześnie do rodzaju zaraźnica Phelipanche.

Gatunki flory Polski Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)

Do gatunków wcześniej błędnie opisanych jako stwierdzone w Polsce należą: zaraza krwistoczerwona Orobanche gracilis Sm. i zaraza ożankowa Orobanche teucrii Holandre.

Do gatunków z flory polskiej tradycyjnie zaliczanych do rodzaju zaraza Orobanche, współcześnie klasyfikowanych do rodzaju zaraźnica Phelipanche należą: zaraza gałęzista Orobanche ramosa L. ≡ zaraźnica gałęzista Phelipanche ramosa (L.) Pomel zaraza niebieska Orobanche purpurea Jacq. ≡ zaraźnica niebieska Phelipanche purpurea (Jacq.) Sojak zaraza piaskowa Orobanche arenaria Borkh. ≡ zaraźnica piaskowa Phelipanche arenaria (Borkh.) Pomel

Morfologia thumb|Orobanche crenata Pokrój Rośliny jednoroczne, dwuletnie lub byliny o mięsistych pędach osiągających wysokość do 80 cm. Liście Liście łuskowate, niezielone. Kwiaty Na bardzo krótkich szypułkach w kątach małych przysadek, lub siedzące, zebrane w prosto wzniesione kwiatostany. Kwiaty o płatkach częściowo zrosłych, koronie grzbiecistej dwuwargowej, często wewnątrz owłosionej. Działki kielicha są cztery, zrośnięte w krótką rurkę, czasem głęboko podzieloną na dwie wargi. Pręciki cztery, w dwóch parach, dwusilne. Zalążnia górna, jednokomorowa, powstająca z dwóch owocolistków. Szyjka słupka pojedyncza, wygięta, na końcu rozwidlona. Owoce Torebki jednokomorowe z licznymi, drobnymi nasionami. W jednym owocu może rozwinąć się 40 tys. nasion o łącznej masie 4 mg. Korzeń Jako rośliny pasożytnicze nie posiadają typowego korzenia, lecz ssawki, którymi wrastają w roślinę żywicielską.

Gatunki zarazy są trudne do oznaczania. Ważne przy oznaczaniu gatunku jest rozpoznanie rośliny żywicielskiej. Aby stwierdzić to w pewny sposób, należy rozsunąć ściółkę i ziemię wokół oznaczanego gatunku zarazy. W przypadku roślin zebranych ze stanowiska należy przed zasuszeniem rośliny zapisać kolor kwiatów oraz łodygi i pokrywających ją włosków, gdyż podczas suszenia zmieniają barwę, a są to cechy istotne przy późniejszym oznaczaniu.

Systematyka thumb|Zaraza Kocha Jeden z około 90 rodzajów wyodrębnianych współcześnie w rodzinie zarazowatych Orobanchaceae Vent. W jej obrębie należy wraz z 11 innymi rodzajami do plemienia Orobancheae Lamarck & de Candolle. Do rodzajów tych należą m.in.: zaraźnica Phelipanche Pomel, Boulardia F.W. Schultz, Aphyllon Mitch. i Nothaphyllon wyodrębnione w latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku z dawniej szerzej ujmowanego rodzaju Orobanche. Po wydzieleniu ww. rodzajów w obrębie Orobanche sensu stricto pozostało ok. 150–200 gatunków.

Podobnie jak w przypadku innych roślin pasożytniczych, redukcja organów (liści, zupełny brak korzeni), utrudnia oznaczanie gatunków i ich taksonomię. Problemy pogłębia w tym wypadku często duża zmienność kształtu i barwy koron kwiatów w obrębie gatunków oraz ciemnienie podczas suszenia okazów zbieranych do zielnika. W wewnątrzrodzajowej klasyfikacji taksonów istotną rolę odgrywają w efekcie poza badaniami molekularnymi m.in. analizy budowy pyłku i płatków korony z użyciem technik mikroskopowych oraz analizy składu olejków eterycznych.

Wykaz gatunków (w szerokim ujęciu rodzaju)

Przypisy

Kategoria:Zarazowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza