thumb|Kukułka bzowa Kukułka, stoplamek, storczyk (Dactylorhiza Neck. ex Nevski) – rodzaj bylin z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego od 28 gatunków zbiorowych do około 75 drobnych gatunków. Klasyfikacja w obrębie rodzaju jest bardzo problematyczna – rośliny te są bardzo zmienne i łatwo się krzyżują – w różnych ujęciach poszczególne taksony opisywane są w randze odrębnych gatunków, podgatunków lub odmian. Zasięg rodzaju obejmuje głównie strefę borealną i umiarkowaną półkuli północnej. W Polsce w zależności od ujęcia występuje od ok. 8 do 15 gatunków.
Znaczenie użytkowe mają bulwy korzeniowe spożywane i przygotowywane w postaci napoju jako salep. Niektóre gatunki są też uprawiane jako rośliny ozdobne.
Rozmieszczenie geograficzne thumb|Kukułka plamista thumb|Kukułka krwista Rodzaj ma rozległy zasięg na półkuli północnej, ale większość gatunków występuje w strefie borealnej i umiarkowanej Eurazji. Jeden gatunek – ozorka zielona Dactylorhiza viridis ma zasięg okołobiegunowy. Poza nim w Ameryce Północnej rośnie na Alasce i Aleutach przechodzący z Azji D. aristata oraz introdukowana z Eurazji kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis. W Europie, w zależności od ujęcia, rośnie od 13 do 30 gatunków.
Gatunki występujące w Polsce Pierwsza nazwa naukowa w ujęciu listy roślin naczyniowych Polski, druga według The Plants of the World (jeśli jest odmienna) kukułka bałtycka Dactylorhiza baltica (Klinge) N. I. Orlova ≡ D. majalis subsp. baltica (Klinge) H.Sund. kukułka bzowa Dactylorhiza sambucina (L.) Soó kukułka Fuchsa Dactylorhiza fuchsii (Druce) Soó ≡ D. maculata subsp. fuchsii (Druce) Hyl. kukułka krwista Dactylorhiza incarnata (L.) Soó kukułka plamista Dactylorhiza maculata (L.) Soó kukułka Ruthego Dactylorhiza ruthei R. Ruthe & M. Schulze in R. Ruthe) Soó ≡ D. × kerneri (Soó) Soó kukułka sudecka Dactylorhiza sudetica (Poech ex Rchb.f.) Aver. ≡ D. maculata subsp. maculata kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis (Rchb.) P. F. Hunt & Summerh. ozorka zielona Coeloglossum viride (L.) Hartman ≡ Dactylorhiza viridis (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase
Gatunki o problematycznym statusie w Polsce kukułka karkonoska Dactylorhiza psychrophila (Schltr.) Holub ex Soó ≡ D. maculata subsp. fuchsii (Druce) Hyl. kukułka lapońska Dactylorhiza lapponica (Laest. ex Hartm.) Soó ≡ D. majalis subsp. lapponica (Laest. ex Hartm.) H.Sund. kukułka Russowa Dactylorhiza russowii (Klinge) Holub kukułka sercowata Dactylorhiza cordigera (Fr.) Soó ≡ D. majalis subsp. cordigera (Fr.) H.Sund. kukułka Traunsteinera Dactylorhiza traunsteineri (Saut.) Soó ≡ D. majalis subsp. lapponica (Laest. ex Hartm.) H.Sund. kukułka zaniedbana Dactylorhiza praetermissa (Druce) Soó ≡ D. majalis subsp. praetermissa (Druce) D.M.Moore & Soó
Morfologia Pęd Do 50 cm wysokości pęd wyrastający z palczasto podzielonej bulwy. Liście Osadzone skrętolegle na łodydze, lancetowate (od wąskolancetowatych do niemal jajowatych), najczęściej pokryte ciemnofioletowymi plamami. Kwiaty Zebrane w kształtny, gęsty kłos osadzony na szczycie łodygi. Warżka kwiatu szeroka o ciemniejszych wzorach skierowana w dół, opatrzona ostrogą. Niektóre gatunki tego rodzaju wykształciły kwiaty o specyficznych kolorach i kształtach lub zapachach, przywabiających owady. Kwiaty nie zawierają nektaru. Owoce Torebka z dużą ilością bardzo drobnych nasion, rozsiewanych przez wiatr. Korzeń W postaci dwudzielnej, palczastej bulwy.
Systematyka Jeden z rodzajów podplemienia Orchidinae w plemieniu Orchideae w obrębie podrodziny storczykowych (Orchideae) z rodziny storczykowatych (Orchidaceae).
Zaliczane tu gatunki w latach 30.–40. XX wieku włączane były do rodzaju storczyk Orchis, jednak późniejsze analizy wykazały, że najbliższym (siostrzanym) krewnym rodzaju Dactylorhiza jest gółka Gymnadenia. Oba te rodzaje łączone są w podplemię Dactylorhizinae. W obrębie Dactylorhiza zagnieżdżony jest, wyróżniany dawniej jako odrębny, monotypowy rodzaj ozorka Coeloglossum gatunek Dactylorhiza viridis. Tworzy on klad bazalny w obrębie rodzaju wraz z siostrzanym gatunkiem Dactylorhiza iberica.
Wykaz gatunków w ujęciu The Plants of the World
Zagrożenie i ochrona Przynajmniej część gatunków występowała często i licznie w Polsce jeszcze do połowy XX wieku. Przekształcanie użytków zielonych związane z ich osuszaniem, nawożeniem i obsiewaniem spowodowało znaczne zmniejszenie liczby stanowisk. Obecnie wszystkie gatunki kukułek występujące w Polsce objęte są ochroną gatunkową. Ze względu na zagrożenie wyginięciem niektóre gatunki wpisane są do Polskiej czerwonej księgi roślin. Z powodu zagrożenia storczyków pozyskaniem ze stanowisk naturalnych i przenoszeniem do uprawy, wszystkie gatunki wpisane zostały do załącznika II Konwencji CITES. Obrót handlowy nimi podlega ograniczeniom.
Przypisy
Kategoria:Storczykowe