Ekstraklasa – najwyższa w hierarchii klasa męskich ligowych rozgrywek piłkarskich w Polsce, będąca jednocześnie najwyższym szczeblem centralnym (I poziom ligowy).

W latach 1927–1948 nosiła nazwę Liga, a w latach 1949–2008 I liga. W jej ramach zmagania toczą się cyklicznie (co sezon) systemem kołowym, jako mistrzostwa kraju, i przeznaczone są dla drużyn 18 najlepszych polskich klubów piłkarskich. Triumfator Ekstraklasy zostaje jednocześnie mistrzem Polski, zaś najsłabsze zespoły relegowane są do I ligi polskiej (dawnej II ligi polskiej). Pierwotnie zarządzana przez Polski Związek Piłki Nożnej (w latach 1928–2005), następnie (od 18 listopada 2005) przez Ekstraklasę SA. Od 2002 do udziału w jej rozgrywkach zostają dopuszczone wyłącznie kluby mające status profesjonalny (tj. działające w formie sportowej spółki akcyjnej), które – po spełnieniu wszelkich niezbędnych kryteriów – otrzymały roczną licencję na występy na tym szczeblu.

Mistrz Polski oraz wicemistrz uzyskują prawo udziału w eliminacjach do Ligi Mistrzów UEFA, zaś zdobywca 3. miejsca w eliminacjsch do Ligi Europy UEFA, a 4. miejsca – w eliminacjach do Ligi Konferencji UEFA.

Historia rozgrywek ligowych

Historia rozgrywek przedligowych

Utworzenie ligi

Na fali zmian sanacyjnych, zapoczątkowanych w II Rzeczpospolitej wiosną 1926 r. przez przewrót majowy, spora część działaczy piłkarskich postanowiła całkowicie zmienić – obrany w 1919 r. przez Polski Związek Piłki Nożnej – system rozgrywek o mistrzostwo Polski (MP). Co prawda wcześniej podejmowano podobne próby (już bowiem w październiku 1921 r. Ignacy Rosenstock oficjalnie wysunął pierwszy, konkretny projekt ogólnopolskiej ligi państwowej „na wzór zachodni” w dwóch klasach rozgrywkowych), jednak z uwagi na niewielką siłę przebicia ich pomysłodawców i brak większego wsparcia ze strony klubów kończyły się one niepowodzeniem. Odnośnie do obowiązującego w latach 1920–1926 modelu pucharowego coraz powszechniej wnoszono zastrzeżenia, uznając go za przestarzały i zupełnie nieadekwatny do ówczesnego stopnia rozwoju rodzimego futbolu (zwłaszcza w silnych piłkarsko okręgach krakowskim i lwowskim, z których walczyć o tytuł mogło bezpośrednio tylko po jednej drużynie, więc identycznie jak w dużo słabszych okręgach). Z całą pewnością doskonale sprawdził się on na samym początku formowania piłkarskich struktur w II Rzeczypospolitej – bezpośrednio przyczyniając się do sporego wzrostu popularności tej dyscypliny – jednak nie sprostał wymaganiom czasu. Przyszłość widziano jedynie we wprowadzeniu nowoczesnego systemu „każdy z każdym – mecz i rewanż” (zwanego ligowym), a także zwiększeniu liczby drużyn bezpośrednio walczących o tytuł mistrzowski, toteż 2 grudnia 1926 z inicjatywy lwowskich: Pogoni, Czarnych oraz Hasmonei doszło w Krakowie do konferencji porozumiewawczej przedstawicieli 12 „klubów-reformatorów” (ponadto wzięły w niej udział: Polonia, Legia i Warszawianka z Warszawy, ŁKS i Klub Turystów z Łodzi, Wisła Kraków, Warta Poznań, 1. FC Katowice i TKS Toruń). Z krajowej czołówki brakowało jedynie Cracovii oraz Ruchu Wielkie Hajduki, które odrzuciły zaproszenie. W trakcie spotkania ustalono wszystkie najpilniejsze kwestie i zaledwie dwa dni później, w tym samym gronie – podczas zebrania zorganizowanego w Warszawie w dniach 4–5 grudnia 1926 – utworzono nowy podmiot (pod roboczą nazwą Liga Polska), działający w ramach PZPN i zamierzający zorganizować pierwszą w historii kraju edycję ligi (dotychczasowym sposobem kalendarzowym, tj. „wiosna-jesień”). Posiedzeniu przewodniczył delegat Pogoni – Tadeusz Kuchar, a wiodące role odegrali działacze wojskowi (głównie warszawskiej Legii), bowiem to właśnie oni byli najbardziej zainteresowani przejęciem kontroli nad niemal wszystkimi dziedzinami życia ówczesnej Polski (a sport stanowił jedną z ważniejszych). Osobami zakładającymi Ligę Polską byli: Stanisław Broniarz, Teofil Buchelt, Aleksander Dembiński, Jan Głażewski, Maksymilian Góra, Michał Hamburger, Heliodor Konopka, Tomasz Krzyski, Tadeusz Kuchar, Stanisław Luxenburg, Stanisław Mielech, Władysław Mirzyński, Tadeusz Piotrowski, Stanisław Rothert, Dawid Schargel, Zygmunt Skibicki, Aleksander Stencel, Marian Strumiłło oraz Roman Szczerbowski.

6 stycznia 1927 Liga wybrała swe kierownictwo, jednak nie obsadzając jeszcze stanowiska prezesa. Zorganizowane w dniach 26–28 lutego 1927 w Krakowie 9. Walne Zgromadzenie PZPN jednoznacznie opowiedziało się przeciwko radykalnej zmianie systemu rozgrywkowego, proponując jedynie jego modyfikację. Jednocześnie uwidocznił się wyraźny podział na dwa obozy: „lwowsko-warszawski” (proligowy) i „krakowski” (konserwatywny).

Wskutek braku możliwości wypracowania jakiegokolwiek kompromisu 1 marca 1927 Liga wystąpiła ze struktur związku i rozpoczęła faktyczną działalność pod oficjalną nazwą Polska Liga Piłki Nożnej (PLPN) z gen. brygady Romanem Góreckim, szefem stołecznej Legii, jako pierwszym prezesem i biurem warszawskiej Polonii jako pierwszą siedzibą. Ostatecznie w ciągu zaledwie kilku tygodni przystąpiło do niej aż 57 klubów – w tym Ruch Hajduki Wielkie, nie uczestniczący w jej tworzeniu – z których 14 z nich utworzyło ogólnopolską Ligę, a pozostałe zgrupowano w kilku ligach okręgowych. Nieugięta pozostawała jedynie Cracovia, której sternikiem pozostawał jednoczesny prezes PZPN Edward Cetnarowski, więc na zarezerwowane dla niej miejsce do PLPN dokooptowano Jutrzenkę Kraków. 13 marca 1927 Zarząd PZPN bezterminowo zdyskwalifikował wszystkich zawodników, działaczy i kluby, które przystąpiły do PLPN, a o całej sytuacji poinformował FIFA. Jednak już 22 maja 1927 związek ustanowił własną 16-drużynową Klasę Państwową, sankcjonując tym samym system ligowy, jednak pod wyłączną własną kontrolą.

Komplet wyników 1. kolejki Klub Turystów Łódź – ŁKS Łódź0:2 (0:2) Pogoń Lwów – Hasmonea Lwów7:1 (3:0) Legia Warszawa – Warszawianka1:4 (0:0) Jutrzenka Kraków – Wisła Kraków0:4 (0:2) Warta Poznań – Czarni Lwów0:3 (0:2) 1. FC Katowice – Ruch Chorzów7:0 (2:0) TKS Toruń – Polonia Warszawa4:3 (4:0)

Tymczasem już 3 kwietnia 1927 odbyła się premierowa kolejka PLPN. Na inaugurację rozegrano 7 spotkań, z czego aż 5 derbowych. W 2000 przyjęto – zgodnie z ustaleniami autorów wydawnictwa GiA pt. „Liga polska” (tom 25. Encyklopedii piłkarskiej Fuji) – że pierwszy mecz pierwszej kolejki rozpoczął się o godz. 15.00 na stadionie przy ul. Wodnej w Łodzi pomiędzy tamtejszym Klubem Turystów a ŁKS 0:2 (0:2). Według wydawnictwa GiA podczas tego meczu uzyskano także pierwszego ligowego gola w Polsce (zdobył go Jan Durka w 35. minucie pojedynku). Analiza prasowa wykazała jednak, że również o 15.00 rozpoczął się mecz w ToruniuSłowo Pomorskie nr 77 z 3.04.1927, s. 14., w którym TKS pokonał Polonię Warszawa 4:3 (4:0), a już w 6. minucie tego pojedynku gola zdobył Paweł Gumowski. Informacje te po raz pierwszy opublikowano w 2013 w książce Jarosława Owsiańskiego i Tomasza Siwińskiego „Historia futbolu wielkopolskiego”, zaprzeczając tym samym, jakoby pierwszego gola w ekstraklasie zdobył DurkaJ. Owsiański, T. Siwiński, Historia futbolu Wielkopolskiego, s. 90.. Redakcja GiA zrewidowała swoje stanowisko i w 2016 zaakceptowała nową wersję tego zdarzenia. Nie ulega natomiast wątpliwości, że pierwszym liderem zostali piłkarze z Katowic, po zwycięstwie 7:0 nad Ruchem. Natomiast derby Lwowa z powodu gry nieuprawnionych zawodników w obydwu zespołach musiano powtórzyć.

20 lipca 1927 zorganizowano spotkanie, podczas którego delegatom PLPN i PZPN udało się wypracować kompromis, 30 października porozumienie to stało się faktem a podpisano je 29 grudnia 1927. 18 grudnia 1927 odbyło się w Krakowie 11. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie PZPN, podczas którego doszło do symbolicznego końca „starej epoki” w polskim futbolu, poprzez podjęcie decyzji o przeniesieniu siedziby związku do Warszawy (co oznaczało zwycięstwo działaczy wojskowych, którzy od tego momentu praktycznie przejęli kontrolę nad całym rodzimym futbolem) oraz przystąpieniu Cracovii do PLPN. Kolejne Walne Zgromadzenie PZPN zorganizowano już w stolicy 15 stycznia 1928 i to wtedy PLPN stała się jednym z 11 autonomicznych członków PZPN (obok 10 okręgowych związków piłki nożnej).

11 września 1927 w Krakowie Wisła rozgromiła TKS 15:0 (7:0), co do dzisiaj pozostaje rekordowym rozmiarem zwycięstwa na centralnym szczeblu polskich rozgrywek ligowych. Zresztą cały ten ich sezon stał pod znakiem rywalizacji Białej Gwiazdy z katowickim 1. FC, finansowanym przez mniejszość niemiecką na Górnym Śląsku. Na finiszu lepsi okazali się krakowianie, którzy w dodatku dwukrotnie ograli najgroźniejszego rywala – 3:0 (1:0) „u siebie” i 2:0 (0:0) „na wyjeździe”. Formalnie sezon zakończył się 13 listopada 1927, jednak w wyniku licznych odwołań ostateczna weryfikacja gier i tabeli nastąpiła dopiero 7 kwietnia 1928, a więc już w trakcie trwania nowego sezonu. Liga liczyła już wówczas 15 zespołów, bowiem dołączono do niej Cracovię, co przy niezmienionych zasadach awansu sprawiło, że w edycji 1929 ponownie wystąpiła w niej nieparzysta liczba drużyn. W trzech pierwszych sezonach rozgrywek z ekstraklasy spadły trzy drużyny mniejszości narodowych: żydowskie Jutrzenka Kraków i Hasmonea Lwów oraz niemiecki 1.FC Katowice, a na takie rozstrzygnięcia poza poziomem ich graczy pewien wpływ miały także niekorzystne dla tych klubów decyzje sędziów. Aż do 1939 żaden inny klub mniejszości narodowej nie awansował do Ligi.

Lata 30. Następne trzy sezony (1930–1932) przyniosły stabilizację systemu rozgrywek, w których występowało 12 ekip – jedna spadała i jedna uzyskiwała promocję. Pierwszą poważną reformę wprowadzono w edycji 1933. 16 stycznia 1933 walne zebranie LPN zatwierdziło projekt podziału Ligi na dwie równorzędne 6-zespołowe grupy, z których po trzy czołowe miały w II etapie walczyć w grupie mistrzowskiej o tytuł najlepszej w kraju, a pozostałe o utrzymanie na najwyższym szczeblu (tj. miejsca 7-12). Obowiązywał on jednak zaledwie przez rok. W sezonie 1935 po raz kolejny pomniejszono ligę do nieparzystej liczby drużyn (11), a rok później do 10, przy obowiązującej zasadzie spadku i awansu dwóch klubów. Systemem tym grano już niezmiennie do wybuchu II wojny światowej. Hegemonem polskiej ligi lat 30. okazał się triumfujący w niej cztery razy z rzędu Ruch, który pod koniec tego okresu zmienił nazwę z Ruch Hajduki Wielkie na Ruch Chorzów. Wcześniej swe pierwsze tytuły MP zdobyły Warta Poznań i Garbarnia Kraków. W edycji 1937 po raz pierwszy dwie czołowe lokaty zajęli beniaminkowie (Cracovia i AKS Chorzów), czego nie powtórzono już nigdy później. Ostatnią przedwojenną pełną rywalizację (zakończoną elekcją mistrza) przeprowadzono w 1938, bowiem sezonu 1939 – na skutek wybuchu II wojny światowej – nie dokończono (w chwili przerwania rozgrywek w lidze prowadził Ruch Chorzów).

Lata powojenne Po zakończeniu działań wojennych i stopniowym odbudowaniu życia piłkarskiego „nad Wisłą”, w czerwcu 1945 r. rozpoczęto żmudny proces reaktywowania ligi (nadano jej wówczas nazwę Liga Państwowa). Wstępny projekt przedstawiono do akceptacji 29 czerwca 1945, ale został on odrzucony przez 26. Walne Zgromadzenie PZPN.