185px|thumb|Ołeksandr Dowżenko 1922 thumb|185px|Ołeksandr Dowżenko, Kost Hordijenko, Mykoła Chwylowy, Charków 1925 thumb|165px|Tablica pamiątkowa Ołeksandra Dowżenki w Berlinie Ołeksandr Petrowycz Dowżenko (; ur. w chutorze Wiuniszcze (ob. w granicach Sośnicy), gubernia czernihowska, zm. 25 listopada 1956 w Pieriediełkinie) – ukraiński reżyser, scenarzysta i producent filmowy, jeden z pionierów kina ukraińskiego, pisarz.
Życiorys W 1914 ukończył kolegium nauczycielskie w Głuchowie. W latach 1917–1919 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Kijowie. W latach 1921–1923 pracownik Komisariatu Spraw Zagranicznych Ukraińskiej SRR, pracował początkowo w misji repatriacyjnej w Polsce a następnie w wydziale konsularnym poselstwa USRR w Berlinie. Tam w 1922–1923 udoskonalał warsztat artystyczny, korzystając ze stypendium ludowego komisariatu oświaty USRR. W 1923 w związku z likwidacją odrębnej służby dyplomatycznej USRR odwołany na Ukrainę. W 1923–1926 pracował jako ilustrator w gazecie „Wisti WUCWK” („Вісті ВУЦВК”) w Charkowie. Tworzył poetyckie obrazy o tematyce rewolucyjnej, później także o wymowie propagandowej. Obok Siergieja Eisensteina i Wsiewołoda Pudowkina uważany za najwybitniejszego twórcę kina radzieckiego.
W swoich filmach poetycko-filozoficznych o podłożu ekspresjonistycznym nawiązywał do tradycji ludowej i kina poetyckiego m.in. w najbardziej znanym jego filmie Ziemia (Земля, 1930). Był autorem wielu innowacji warsztatowych, zwłaszcza w zakresie montażu.
Dowżenko zmuszony był do realizowania wielu filmów w poetyce socrealizmu, a jego dokument Wyzwolenie (Визволення) z lat 1939–1940, który dotyczył najazdu ZSRR na Polskę, okazał się banalnym plakatem patetyczno-propagandowym.
Zrealizował także filmy Wasia – reformator (Вася – реформатор, 1925), Jagódki miłości (Ягідки кохання, 1926), Teczka kuriera dyplomatycznego (Сумка дипкур'єра, 1927), Zwienigora (Звенигора, 1928), Arsenał (Арсенал, 1928), Iwan (Іван, 1932), Aerograd (Аероград, 1935), Szczors (Щорс, 1939). W okresie wojny Dowżenko zrealizował filmy Bitwa za naszą Radziecką Ukrainę (Битва за нашу Радянську Україну, 1943) і Zwycięstwo na prawobrzeżnej Ukrainie (Перемога на Правобережній Україні, 1945).
Dowżenko znany jest również jako pisarz i publicysta. Jest autorem opowiadań Maty (Матu), Pered bojem (Перед боєм), Wola do żyttia (Воля до життя). Ugruntował w literaturze ukraińskiej gatunek opowieści filmowej, tworząc takie utwory jak Poema pro more (Поема про море, 1950) i Zaczarowana Desna (Зачарована Десна, 1954-1955). Duże znaczenia dla zrozumienia twórczości Dowżenki ma niedawno opublikowany Dziennik (Щоденник), który zbiera notatki ułożone w chronologicznym porządku – czytane razem tworzą pamiętnik.
Został odznaczony m.in. Orderem Lenina. Dwukrotny laureat Nagrody Stalinowskiej (1941 i 1949) i pośmiertnie Nagrody Leninowskiej (1959).
Pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym w MoskwieМогилы знаменитостей. Александр Довженко.
Filmografia Jako reżyser 1926 Jagódki miłości (Ягoдка любви) 1926 Wasia – reformator (Вася – реформатор) 1927 Teczka kuriera dyplomatycznego (Сумка дипкурьера) 1928 Zwenigora (Звенигора) 1928 Arsenał (Arsienał / Арсенал) 1930 Ziemia (Ziemlja / Зeмля) 1932 Iwan (Ивaн) 1935 Aerograd (Аэроград) 1939 Bukowina, ziemia ukraińska (Буковина, земля Украинская) 1939 Szczors (Щopc) 1940 Wyzwolenie (Oswobożdienije / Освобождение) 1943 Bitwa za naszą radziecką Ukrainę (Битва за нашу Советскую Украину) 1945 Soviet Earth / Cтpaнa poднaя 1945 Zwycięstwo na prawobrzeżnej Ukrainie (Победа на Правобережной Украине и изгнание немецких захватчиков за пределы украинских советских земель) 1948 Miczurin (Michurin / Мичурин) 1949 Farewell, America (Прощай, Америка!) 1959 Poemat o morzu (Поэма о море)
Przypisy
Bibliografia Довженко Олександр Петрович w: Енциклопедія історії України: Т. 2. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. – Київ 2004, Wyd. «Наукова думка». .
Kategoria:Laureaci Nagrody Leninowskiej Kategoria:Laureaci Nagrody Stalinowskiej Kategoria:Ludowi Artyści RFSRR Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie Kategoria:Radzieccy producenci filmowi Kategoria:Radzieccy reżyserzy filmowi Kategoria:Radzieccy scenarzyści Kategoria:Ukraińscy reżyserzy filmowi Kategoria:Ukraińscy reżyserzy filmów dokumentalnych Kategoria:Urodzeni w 1894 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wszechrosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Kinematografii im. S.A. Gierasimowa Kategoria:Zmarli w 1956 Kategoria:Ukraińscy artyści socrealizmu Kategoria:Radzieccy artyści socrealizmu