thumb|Portret wykonany ok. 1860 roku. thumb|Pomnik Syrokomli w Kościele św. Jana w Wilnie thumb|Muzeum Syrokomli w Borejkowszczyźnie thumb|Tablica w Wilnie thumb|Pomnik w Borejkowszczyźnie Władysław Syrokomla, właśc. Ludwik Władysław Franciszek Kondratowicz herbu Syrokomla, biał. Людвік Уладзіслаў Францішак Кандратовіч, (ur. w Smolhowie, zm. 15 września 1862 w Wilnie) – polsko-białoruski poeta i tłumacz epoki romantyzmu. Nazywany często lirnikiem wioskowym, autor gawęd, ironicznych wierszy stylizowanych na XVIII-wieczną sielankę oraz przyśpiewek ludowych.

Życiorys Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Syrokomla. Jego rodzicami byli Aleksander Kajetan, prywatny komornik, a później dzierżawca jednej ze wsi należących do RadziwiłłówPoezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli), Tom I, Mikołów Warszawa 1908, s. 13. oraz Wiktoria z domu Złotkowska.

W latach 1833–1837 kształcił się w prowadzonej przez dominikanów szkole w Nieświeżu, a później w Nowogródku, ale ze względów finansowych zrezygnował z nauki i zaczął pracę jako kancelista w dobrach Radziwiłłów. 16 kwietnia 1844 w Nieświeżu Władysław Syrokomla zawarł związek małżeński z Pauliną Mitraszewską; para miała czworo dzieci.

W latach 1844–1853 dzierżawił wieś Załucze nad Niemnem. Od 1853 dzierżawca Borejkowszyzny pod Wilnem. Zwolennik uwłaszczenia chłopów, współpracownik „Kuriera Wileńskiego”. W 1857 przeniósł się do Wilna. Uczestniczył w manifestacjach patriotycznych. Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół NaukBolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3., a także jednym z autorów haseł do 28 tomowej Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda z lat 1859–1868. Jego nazwisko wymienione jest w I tomie z 1859 roku na liście twórców zawartości tej encyklopediiEncyklopedia Powszechna, tom I, wyd. Samuel Orgelbrand, Warszawa, 1859..

Przed rokiem 1857 nawiązał romans z Heleną Kirkorową, żoną Adama Kirkora, a po opuszczeniu przez nią męża i powróceniu do zawodu aktorki spotykał się z nią w miastach, w których występowała. Zerwanie związku w 1858 przez Kirkorową miało spowodować stany depresyjne Syrokomli.

Uwięziony w 1861 przez władze rosyjskie i przymusowo osadzony w Borejkowszczyźnie. Został pochowany na Cmentarzu na Rossie w Wilnie. W pogrzebie poety wzięło udział kilkanaście tysięcy osób.

Twórczość thumb|Strona tyt. Urodzonego Jana Dęboroga, wyd. z 1880

Pisał pod pseudonimem literackim Władysław Syrokomla, wykorzystując do niego drugie imię oraz rodzinny herb Syrokomla. W 1844 zadebiutował gawędą poetycką Pocztylion. Często przypisuje mu się autorstwo tekstu piosenki Wlazł kotek na płotek, jednak jego tekst opiera się na oryginalnej przyśpiewce ludowej.

Charakterystyka W utworach poetyckich wykorzystywał ironiczną obserwację rzeczywistości, zwłaszcza mentalności i zwyczajów drobnej szlachty. W Melodiach z domu obłąkanych (1861) przedstawiał posępną wizję świata, pełnego okrucieństwa wobec ludzi i zwierząt. Utwory nie prezentowały jednak świata w sposób jednowymiarowy, zaś dzięki zachowaniu autorskiego dystansu i ironii umożliwiały różne odczytania.

Ulubionym gatunkiem literackim Syrokomli była gawęda i jej odmiany: szlachecka, gminna, ludowa, regionalna, żebracka, żołnierska, historyczna. Gawędy te nie stanowiły apologii przeszłości mimo okazywanego przez poetę przywiązania do tradycji. Ich bohaterami była zwykle szlachta zaściankowa i chłopi. Akcja często osnuta była wokół drobnych zdarzeń, znanych tylko w skali regionu. Jednak zdaniem Syrokomli takie pozornie błahe wydarzenia mogły nieść naukę, dlatego w swe utwory wplatał często wskazania moralne. Najbardziej znaną gawędą jest Urodzony Jan Dęboróg (1852); przedstawia ona spór dwóch rodów o kopce graniczne, zakończony dzięki miłości młodych (motyw sporu rodów był częsty w ówczesnej literaturze, por. Zemsta Aleksandra Fredry). Stworzył też cykl gawęd opartych na znanych przysłowiach: O Zabłockim i mydle, O Filipie z konopi, Pan Marek w piekle i inne.

Poematy Syrokomli bliskie były jego gawędom (np. Stare wrota nazywane przez autora zarówno poematem, jak i gawędą). Większość jego poematów poświęcona była historii od średniowiecza po XVIII w. Bohaterowie zwykle wywodzili się z rycerstwa i szlachty, reprezentując podobne cechy i kulturę jak bohaterowie gawęd. Poematy Syrokomli, w odróżnieniu od gawęd, zawierały więcej narracji odautorskiej.

Z utworów oryginalnie napisanych w języku białoruskim do dnia dzisiejszego zachowały się tylko "Добрыя весьці" ("Dobre wieści") і "Ужо птушкі пяюць ўсюды..." ("Już śpiewają wszędzie ptaki").

Tłumaczenia Władysław Syrokomla był poliglotą, który oprócz języka polskiego i białoruskiego, w których tworzył, znał również język rosyjski, ukraiński, niemiecki oraz łaciński. Dokonał przekładów na język polski wielu dzieł z języka niemieckiego: Goethego, Heinego, z języka rosyjskiego i ukraińskiego: Rylejewa, Lermontowa, Niekrasowa, Szewczenki, Berangera, a także licznych przekładów z łaciny pisarzy staropolskich:

Klemensa Janickiego; Jana Kochanowskiego; Mikołaja Smoguleckiego; Joachima Bielskiego; Sebastiana Klonowicza (przekład poematu Roksolania);

Andrzeja Maksymiliana Fredry „Dzieje narodu polskiego pod Henrykiem Walezyuszem królem polskim a potém francuzkim”, wydane w roku 1855; Przekłady poetów polsko-łacińskich epoki zygmuntowskiej m.in. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego; Marcina Kromera, Polska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach i Rzeczypospolitéj Królestwa Polskiego, przez Marcina Kromera [...] xiąg dwoje wyd. z 1853 roku.

Dzieła literackie Rywale (1846) Stary kawaler (1846) Kanonik przemyski (1851-1852) – gawęda Gawędy i rymy ulotne (1853) Urodzony Jan Dęboróg (1854) – gawęda Poezje ostatniej godziny Wyzwolenie włościan Margier. Poemat z dziejów Litwy (1855) – na jego podstawie powstało libretto do opery Margier Konstantego Gorskiego Kapral Terefera i kapitan Szerpentyna (1855) – gawęda Wielki Czwartek (1856) Janko Cmentarnik (1856) Nocleg hetmański (1857) – gawęda Starosta Kopanicki (1857) – gawęda Kasper Kaliński (1858) Chatka w lesie (1855-1856) Hrabia na Wątorach (1856) Możnowładcy i sierota (1859) Wiejscy politycy (1859) Melodie z domu obłąkanych (1861) Wojnarowski Podróż swojaka po swojszczyźnie

Dzieła naukowe Wędrówki po moich niegdyś okolicach: wspomnienia, studja historyczne i ... (1853) История польской литературы от начала... (1860) Dzieje literatury w Polsce od pierwiastkowych, do naszych czasów (1850-52)

Upamiętnienie thumb|Grób poety na wileńskim Cmentarzu na Rossie. Wiktor Gomulicki w powieści Wspomnienia niebieskiego mundurka, w rozdziale XII Poeta, opisał spotkanie ucznia Witolda Sprężyckiego, będącym alter ego autora, z Syrokomlą podczas jego przejazdu przez Pułtusk w czasie podróży na Litwę. W Warszawie na Bródnie (dzielnica Warszawa-Targówek) znajdują się dwie ulice poświęcone poecie: ulica Ludwika Kondratowicza oraz ulica Władysława Syrokomli. Syrokomla został również upamiętniony ulicami w Szczecinie (na Pogodnie), w Gdańsku, w Gdyni, w Sopocie, w Bydgoszczy w dzielnicy Jary, w Krakowie (na Półwsiu Zwierzynieckim), Wodzisławiu Śląskim, Rzeszowie, Ostrowcu Świętokrzyskim, Bielsku-Białej, Lęborku, Elblągu, Poznaniu na Piątkowie oraz Wrocławiu na Karłowicach. Od 1930 r. imię Władysława Syrokomli nosi ulica w Łodzi na osiedlu Zdrowie-Mania. W Nieświeżu w parku stoi popiersie przedstawiające poetę, a w tamtejszym Kościele Dominikanów poświęcone mu epitafium. W Wilnie istnieje Gimnazjum im. Władysława Syrokomli. 200-lecie urodzin Władysława Syrokomli upamiętniły jubileuszowe XXX Międzynarodowe Spotkania Poetyckie „Maj nad Wilią” 2023 w Wilnie.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Utwory Władysława Syrokomli w serwisie Polona.pl

Kategoria:Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Kategoria:Członkowie Wileńskiej Komisji Archeologicznej Ludwik Kondratowicz Kategoria:Ludzie związani z Nieświeżem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Ludzie związani z Nowogródkiem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Pochowani na Cmentarzu na Rossie w Wilnie Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Polscy pisarze romantyzmu Kategoria:Polscy poeci XIX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury duńskiej Kategoria:Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury łacińskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Urodzeni w 1823 Kategoria:Zmarli w 1862