Historia Polski w latach 1918–1939 – historia Polski w dwudziestoleciu międzywojennym, od odzyskania niepodległości przez Polskę do zakończenia regularnych działań wojennych Wojska Polskiego przeciw Wehrmachtowi i Armii Czerwonej po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę i przeniesienia siedziby władz II Rzeczypospolitej poza granice kraju w związku z okupacją terytorium kraju przez agresorów.

Rewolucja październikowa w Rosji i listopadowa w Niemczech doprowadziły do dalszego osłabienia zaborców, dzięki czemu szanse na utworzenie niepodległej Polski wzrosły. Dalszym krokiem do jej utworzenia był przyjazd do Warszawy Józefa Piłsudskiego i przekazanie mu władzy nad wojskiem przez Radę Regencyjną. W latach 1918–1921 na ziemiach polskich toczyło się sześć konfliktów zbrojnych, z czego tylko jeden zagrażał niepodległości – wojna polsko-bolszewicka.

Częste zmiany rządów gabinetowych, opartych na niekiedy chwiejnej większości parlamentarnej spowodowały w maju 1926 roku zamach stanu dokonany przez marszałka Józefa Piłsudskiego. Po tym wydarzeniu Polska zmieniła swój ustrój z parlamentarnego na prezydencko-autorytarny. Władzę przejęła tzw. sanacja. 1 września 1939 roku Rzeczpospolita została zaatakowana przez III Rzeszę. 17 września 1939 nastąpiła agresja ZSRR na Polskę. Atak był realizacją tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Mołotow. Terytorium II Rzeczypospolitej zostało okupowane przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i wbrew prawu międzynarodowemu anektowane. Aneksja terytorium RP i ogłoszenie przez okupantów zaprzestania jej istnienia nie zostały uznane międzynarodowo. W czasie II wojny światowej ciągłość państwową II RP reprezentował Rząd RP na uchodźstwie, podległe mu Polskie Siły Zbrojne i dyplomacja, a w okupowanym kraju cywilne i wojskowe struktury Polskiego Państwa Podziemnego, działające nieprzerwanie od 27 września 1939 do końca wojny.

II Rzeczpospolita graniczyła z Niemcami (1918–1933 Republika Weimarska, 1933–1939 III Rzesza), Czechosłowacją (od 1938 ze Słowacją i Węgrami), Rumunią, ZSRR, Łotwą, Litwą i z eksklawą niemiecką (Prusy Wschodnie). Powierzchnia II RP wynosiła 389 720 km². Walutą obowiązującą na terenie całego kraju od 1920 roku była marka polska, a od kwietnia 1924 – złoty polski. II Rzeczpospolita liczyła 34,8 mln obywateli.

thumb|upright=1.2|Republika Polska w połowie listopada 1918 roku thumb|upright=1.2|Polskie postulaty terytorialne na paryskiej konferencji pokojowej (Linia Dmowskiego) na tle mapy etnograficznej regionu i granic Rzeczypospolitej 1772 thumb|upright=1.2|Podział administracyjny II Rzeczypospolitej w 1930 roku mały|upright=1.2|Ludność II Rzeczypospolitej, deklarująca język polski jako ojczysty, według spisu powszechnego 1931 roku thumb|upright=1.2|Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym niemieckim, według spisu powszechnego 1931 roku thumb|upright=1.2|Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym białoruskim, według spisu powszechnego 1931 roku thumb|upright=1.2|Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym ukraińskim i ruskim, według spisu powszechnego 1931 roku thumb|upright=1.2|Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym hebrajskim i jidysz w 1931 roku

Kształtowanie granic i ustroju II Rzeczypospolitej

W obliczu zbliżającej się klęski państw centralnych powstawały lokalne ośrodki władzy, które organizowały polską administrację, rozbrajały wroga i przejmowały własność obcego kapitału: Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego (19 października 1918) Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie (28 października 1918) – Wincenty Witos Tymczasowy Komitet Rządzący we Lwowie (24 listopada 1918) Rada Delegatów Robotniczych w Lublinie, Dąbrowie Górniczej (5 listopada 1918) Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu (10 listopada 1918) – Wojciech Korfanty, Władysław Seyda Republika Tarnobrzeska (listopad 1918) – Tomasz Dąbal, ks. Eugeniusz Okoń Republika Ostrowska, także Rzeczpospolita Ostrowska (10–26 listopada 1918) Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie (6 listopada 1918) – PPS, PPSD, PSL „Wyzwolenie”, POW; premier: Ignacy Daszyński – nie obejmował całego kraju, nieuznawany na arenie międzynarodowej Rzeczpospolita Zakopiańska (październik 1918)- Stefan Żeromski

Podczas rewolucji listopadowej w Niemczech z twierdzy w Magdeburgu zostało uwolnionych grono więźniów politycznych, wśród nich Józef Piłsudski. 10 listopada 1918 roku przyjechał do Warszawy. Dzień później została przekazana mu władza nad wojskiem oraz powierzona misja utworzenia rządu narodowego. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się, a Piłsudski przejął pełnię władzy nad krajem. Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie zapowiedział przeprowadzenie reform społecznych (8-godzinny dzień pracy, upaństwowienie wielkich majątków, swobody demokratyczne, zwołanie Sejmu Ustawodawczego). Do spełnienia założeń tego rządu nie doszło, gdyż ustąpił po rozmowach z Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Rząd Ignacego Daszyńskiego podobnie jak kolejnego premiera Jędrzeja Moraczewskiego, który przeprowadził część reform społecznych poprzednika i wprowadził ubezpieczenia społeczne, został uznany za „zbyt lewicowy” i niepoparty na arenie międzynarodowej. Według dekretu rządu Moraczewskiego, Tymczasowy Naczelnik Państwa mianował rząd odpowiedzialny przed nim i zatwierdzał ustawy. 28 listopada 1918 roku została wprowadzona demokratyczna ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego, którego zadaniem było uchwalenie konstytucji.

Zamach Januszajtisa, rząd Ignacego Jana Paderewskiego

4 stycznia na 5 stycznia 1919 doszło do nieudanego zamachu stanu zorganizowanego przez środowiska endeckie, który miał na celu obalenie rządu Jędrzeja Moraczewskiego. Inicjatorami zamachu stanu byli m.in. pułkownik Marian Januszajtis-Żegota oraz książę Eustachy Sapieha. Spiskowcy aresztowali ministrów rządu którzy zostali jednak odbici przez siły rządowe po kilku godzinach. Sami organizatorzy zamachu zostali jedynie odsunięci na pewien czas z armii po pewnym czasie powracając do kariery. 16 stycznia 1919 roku do władzy doszedł rząd Ignacego Paderewskiego. Miał on silne poparcie wszystkich sił politycznych, jak również Komitetu Narodowego Polski w Paryżu.

26 stycznia rząd Paderewskiego przeprowadził wybory do Sejmu Ustawodawczego, następnie Paderewski wziął udział w konferencji pokojowej w Paryżu. Nowo powstałą Rzeczpospolitą na konferencji pokojowej w Paryżu reprezentowali: Roman Dmowski, Władysław Grabski oraz Ignacy Paderewski. Pierwszy raz swoją koncepcję granic 29 stycznia 1919 roku przedstawił Roman Dmowski. W swoim pięciogodzinnym przemówieniu Roman Dmowski przedstawił problemy wewnętrzne i międzynarodowe Polski oraz zaprezentował zakres roszczeń terytorialnych wobec byłych zaborców. Zdaniem przedstawicieli II Rzeczypospolitej, Polska powinna mieć odpowiednio duże terytorium oraz odpowiednio dużą liczbę ludności, aby móc się obronić zarówno ze wschodu – przed Rosją Radziecką – jak i z zachodu przed Niemcami.

Rząd Ignacego Paderewskiego stanął przed trudnym zadaniem odbudowy i zjednoczenia ziem polskich. Wojsko Polskie zlikwidowało powołaną w 1918 roku przez komunizujących działaczy ludowych Republikę Tarnobrzeską.

Wybory parlamentarne 1919 roku, Sejm Ustawodawczy (1919–1922)

10 lutego 1919 roku otwarty został Sejm RP. W wyborach do sejmu udział wzięła większość partii politycznych, wybory zbojkotowała KPP, która uważała, że wojna światowa przerodzi się w rewolucję robotniczą. Sejm uchwalił Małą Konstytucję mającą obowiązywać do uchwalenia konstytucji. Władzę w Polsce sprawować miał formalnie Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, a rzeczywista władza leżeć miała w rękach Sejmu, przed którym odpowiadał rząd i Naczelnik Państwa.

Komunistyczna Partia Robotnicza Polski Utworzona na polecenie Moskwy w 1918 roku Komunistyczna Partia Robotnicza Polski, powstała z połączenia SDKPiL i PPS-Lewicy. Na zjeździe zjednoczeniowym partia przyjęła platformę programową, która zakładała: zapobieżenie wyzwoleniu dzielnicy pruskiej (Śląsk, Poznańskie i Pomorze), gdyż osłabiłoby to Niemcy, w których zatriumfować miała rewolucja bolszewicka. Postulowano opanowanie Rad Delegatów Robotniczych by stworzyć konkurencyjny dla rządu polskiego ośrodek władzy rewolucyjnej, który z Kongresówki i ewentualnie Galicji Zachodniej utworzyłby jedną z Republik Rad, włączoną do Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Zalecano pogłębianie w kraju stanu wrzenia i nieładu, prowadzenie propagandy przeciwko wyborom do Sejmu i reformie rolnej. Przeciwstawiano się tworzeniu Wojska Polskiego, gdyż utrudniłoby to zwycięstwo rewolucji w Niemczech i byłoby przeszkodą dla Armii Czerwonej w „wyzwalaniu” Litwy, Białorusi i Ukrainy.

W pierwszych latach kształtowania Polski zmieniło się położenie Żydów, którym nacjonaliści zarzucali sympatie probolszewickie. W czasie walk z Rosją i Ukrainą Radziecką doszło do pogromów m.in. we Lwowie, Wilnie i Pińsku. Raport Morgenthaua ustalił, że na przełomie roku 1918/1919 w wyniku zajść antysemickich doszło do śmierci 280 osób.

Polska na konferencjach międzynarodowych

thumb|upright|Roman Dmowski Reprezentanci proponowali przyznanie Polsce ziem I zaboru pruskiego i ziem, na których ludność czuje przynależność do Rzeczypospolitej, ale bez tych, na których poczucie narodowościowe osłabło po rozbiorach. Pomiędzy delegatami istniały pewne różnice zdań co do granicy wschodniej. Grupa reprezentantów była za ustanowieniem federacji z Litwą, Białorusią, a w przyszłości także z Ukrainą. Roman Dmowski domagał się jednak przyłączenia do Polski terenów, które będzie w stanie wchłonąć. Ostro sprzeciwiał się utworzeniu federacji, gdyż uważał, iż osłabi ona Rzeczpospolitą. Premier Wielkiej Brytanii zakwestionował przekazanie Polsce Górnego Śląska oraz oderwania od Prus Wschodnich Gdańska wraz z czterema powiatami na prawym brzegu Wisły – tzw. okręgu kwidzyńskiego. David Lloyd George miał powiedzieć, że prędzej oddałby „małpie zegarek” niż Polsce Górny Śląsk. Ostatecznie, jak zostało zapisane w traktacie wersalskim na Górnym Śląsku odbył się plebiscyt, a Gdańsk ustanowiono wolnym miastem.

mały|upright|Józef Piłsudski Ponieważ traktat wersalski określał w znacznej części tylko granicę zachodnią, wschodnia podlegała formowaniu przez kolejne 3 lata od uzyskania niepodległości. Koncepcja Józefa Piłsudskiego (program federacyjny) zakładała utworzenie federacji wraz z Litwą, Białorusią, a w przyszłości również z Ukrainą. Państwa te miały stanowić zaporę przed najazdem wojsk bolszewickich. Koncepcja Romana Dmowskiego (inkorporacyjna) opierała się na wchłonięciu przez Rzeczpospolitą terenów rdzennie polskich oraz tych, na których ludność polska przeważa. Mniejszości narodowe miały zostać poddane asymilacji. Obie koncepcje upadły po podpisaniu traktatu ryskiego kończącego wojnę polsko-bolszewicką. Ponieważ republiki Białorusi i Ukrainy zostały rozdarte pomiędzy Polskę a Rosję Radziecką, nie było możliwe utworzenie wraz z nimi federacji, natomiast przyznane Polsce tereny nie spełniały założeń koncepcji inkorporacyjnej.

Walka o granicę zachodnią

27 grudnia 1918 roku w Poznaniu wybuchło powstanie będące odpowiedzią na niemiecką manifestację, podczas której dokonywano palenia flag polskich i alianckich. Wystąpienie ludności niemieckiej spowodowane było przyjazdem do miasta Ignacego Paderewskiego – przywódcy Komitetu Narodowego Polski w Paryżu. Powstanie trwało do 16 lutego 1919 roku, zakończyło się rozejmem w Trewirze. Początkowo, na mocy tego rozejmu, a później traktatu wersalskiego do Polski włączono prawie całą Wielkopolskę.