thumb|Skrzydło Richelieu thumb|Widok z lotu ptaka thumb|Plan Luwru thumb|Tłum zwiedzających wokół Mona Lisy Leonarda da Vinci
Luwr (fr. Louvre, Musée du Louvre []) – dawny pałac królewski w Paryżu, obecnie muzeum sztuki.
Jedno z największych muzeów na świecie, jest też najczęściej odwiedzaną placówką tego typu na świecie. Stanowi jeden z ważniejszych punktów orientacyjnych stolicy Francji. Luwr położony jest między rue de Rivoli i prawym brzegiem Sekwany oraz ogrodami Tuileries i Rue du Louvre w obrębie 1. dzielnicy. W kompleksie budynków o całkowitej powierzchni wynoszącej 60 600 m² mieszczą się zbiory liczące około 350 000 dzieł sztuki od czasów najdawniejszych po połowę wieku XIX, dzieła światowego dziedzictwa o największej sławie, takie jak np. stela z kodeksem Hammurabiego, Nike z Samotraki, Wenus z Milo, Mona Lisa Leonarda da Vinci.
Wiadomości wstępne Muzeum znajduje się w Pałacu Luwru (Palais du Louvre) znanym już w średniowieczu. U schyłku XII wieku król Filip II August wzniósł w tym miejscu zamek warowny. W drugiej połowie XIV wieku Karol V Mądry uczynił z zamku rezydencję królewską. W XVI wieku Franciszek I zamienił tę budowlę w monumentalny renesansowy pałac. Autorem barokowej przebudowy pałacu był Jacques Lemercier. W 1672 Ludwik XIV przeprowadził się do Wersalu, natomiast w Luwrze zostawił bogatą kolekcję dzieł sztuki antycznej. W 1692 gmach został siedzibą Académie des Inscriptions et Belles Lettres oraz Académie Royale de Peinture et de Sculpture, w roku 1699 Akademia zorganizowała pierwszy Salon wystawowy. Podczas rewolucji francuskiej 8 września 1793 r. Konwent Narodowy wydał dekret o zamienieniu pałacu w muzeum.
Muzeum zostało otwarte 10 sierpnia 1793 r. Ekspozycja liczyła 537 obrazów. Znaczną część stanowiły konfiskaty dóbr kościelnych i królewskich. Ze względu na problemy związane ze stanem budynku muzeum zamknięto na lata 1796–1801. Kampania napoleońska wpłynęła na duży wzrost kolekcji, przy czym większość stanowiły łupy ze zbiorów na terenach podbitych przez Napoleona I Bonaparte, po porażce wojsk dyktatora pod Waterloo dzieła zwrócono prawowitym właścicielom. Za czasów panowania Ludwika XVIII i Karola X oraz Drugiego Cesarstwa nastąpił wzrost kolekcji, która przekroczyła 20 tysięcy dzieł. Kolejny wzrost kolekcji to owoc licznych nabytków muzeum i darów prywatnych kolekcjonerów dzieł sztuki. W 2008 roku zbiory Luwru podzielono na osiem kategorii, każdej z nich przypada odrębny dział. Są to Działy: Starożytnego Egiptu, Starożytnego Bliskiego Wschodu, Starożytnej Grecji, Starożytnego Rzymu, Sztuki Islamu, Rzeźby, Malarstwa, Rzemiosła Artystycznego, Rysunku i Grafiki.
Położenie Luwr to jedno z najstarszych i największych muzeów na świecie. Położony w centrum historycznym Paryża – między prawym brzegiem Sekwany a ulicą Rivoli oraz ogrodami Tuilerie a kościołem Saint Germain l’Auxerrois. Luwr położony jest na jednej linii z Champs-Élysées, wchodząc w skład tzw. osi historycznej Paryża. Po zniszczeniu podczas Komuny Paryskiej, a następnie zburzeniu Pałacu Tuileries, oś uległa wydłużeniuRogers, s. 159..
Dzieje Luwru
Rys historyczny thumb|Widok Luwru gotyckiego według miniatury w Bardzo bogatych godzinkach księcia de Berry
Dzieje Luwru jako budowli i muzeum nie stanowią w pełni integralnej całości. Jednakże świadomość artystyczna królów francuskich w kontekście Luwru ma początki już w dobie gotyku, kiedy Karol V Mądry kontynuował zapoczątkowaną na szeroką skalę przez Ludwika IX tradycję sztuki dworskiej, znany był z licznych fundacji artystycznych, z których część stanowi zbiory Luwru. Mecenat królewski w sztuce francuskiej odgrywał priorytetową rolę, podobnie jak kolekcjonerstwo dawnych dzieł, preferowane niemalże przez wszystkich Walezjuszów i Burbonów, z Franciszkiem I i Ludwikiem XIV na czele. Zbiory królewskie stanowiły asumpt do otworzenia dla odbiorców sztuki przestrzeni muzealnej z dziełami sztuki dawnej, co ostatecznie dokonano podczas Rewolucji Francuskiej. Następnie liczba dzieł wzrosła dzięki francuskim ekspedycjom na terenach starożytnych cywilizacji, a także dzięki docenieniu Luwru przez prywatnych kolekcjonerów itp.
Luwr w czasach Kapetyngów, Walezjuszów i Burbonów Pałac Luwru (Palais du Louvre), który jest siedzibą muzeum ma metrykę sięgającą XII wieku. Za panowania Filipa II Augusta wzniesiono zamek warowny z centralnym donżonem w celu zabezpieczenia Paryża od północnego zachodu, gdzie spodziewano się ataku wojsk rywalizujących z Kapetyngami Plantagenetami, którzy wówczas zajmowali większość zachodniej Francji, w tym Normandię. Fragmenty zamku widoczne są w podziemiach, które stanowią dziś rezerwat archeologiczny stanowiący część ekspozycji poświęconej historii LuwruMignot, s. 32.. Nie jest wykluczone, iż król wzniósł zamek na zrębie wcześniejszej budowli obronnej.
W XIV wieku, po włączeniu Luwru w obręb miasta, Karol V Mądry rozbudował zamek, przemieniając go w rezydencję, która jest znana z miniatury w Bardzo bogatych godzinkach księcia de Berry (miniatura miesiąca października). Pamiątką po fundacjach króla są m.in. figury pary królewskiej zdobiącej wejście do zamku. Za panowania Franciszka I do 1546 r. przebudowano zamek w stylu francuskiego renesansuEdwards, s. 198.. Franciszek nabył szereg dzieł sztuki, które stały się rdzeniem muzeum, ponadto nabył dzieła Leonarda w tym La GiocondęBob Chaundy, Faces of the Week BBC 2006-09-29, dostęp 2007-10-05.. Tenże artysta był malarzem nadwornym Franciszka I. Jego następca Henryk II otrzymał od papieża Pawła IV rzymską kopię Artemidy z jeleniem wzorowanej na greckim dziele Leocharesa. Dla wystawienia tej figury monarcha polecił wznieść tzw. Salę Kariatyd. Za rządów Ludwika XIV Luwr przestał pełnić funkcję rezydencji królewskiej, którą został od 1682 pałac w Wersalu, i został przekazany artystomMignot, s. 42.Nore, s. 274..
thumb|left|Luwr w XVII wieku
Około połowy XVIII wieku postulowano i proponowano monarchom utworzyć galerię publicznąCarbonell, s. 56.. W roku 1750 Ludwik XV zaakceptował i zaprezentował publiczności ekspozycję złożoną z części królewskich zbiorów. Sala została otworzona dla publicznego oglądania w środy i soboty. Prezentowano w niej dzieła antyczne i nowożytne, w tym dzieła Andrea del Sarto i Rafaela. Utworzenie królewskiego muzeum stanowiło część programu politycznego Ludwika XVI. Charles-Claude Flahaut rozszerzył kolekcję, ponadto w 1776 proponował zaadaptowanie Grande Galerie na salę ekspozycyjną będącą główną częścią Muzeum Francji. Ponadto zaoferowano liczne propozycje adaptacji części pałacu na muzeum ze stałą ekspozycją, jednakże żadna nie spotkała się z aprobatą królewską.
thumb|Wielka Galeria Luwru w przeddzień rewolucji francuskiej (mal. Hubert Robert)
Rewolucja francuska Podczas Rewolucji Francuskiej dawny pałac królewski oddano społeczeństwu, odtąd Luwr stał się muzeum. W maju 1791, Zgromadzenie Narodowe zadeklarowało, iż Luwr zostanie „miejscem przynoszącym razem świadectwa wszystkich nauk i sztuk”. Dnia 10 sierpnia 1792, Ludwik XVI został uwięziony, natomiast królewskie zbiory stały się własnością narodową. Z powodu obaw przed rosnącymi aktami wandalizmu albo kradzieży z rąk rewolucjonistów, dnia 19 sierpnia Zgromadzenie Narodowe ogłosiło nakaz zabezpieczenia zbiorów przed wszelkim zaprzepaszczeniem francuskiego dziedzictwa. Po ustaniu społecznych rewolt w październiku, w celu „zachowania narodowej pamięci” komitet nakazał udostępnienie zbiorów narodowi i urządzenie ekspozycjiOliver, s. 21–22..
Otwarcie muzeum Inauguracja otwarcia muzeum które otrzymało nazwę Museum Central des Arts (Centralne Muzeum Sztuk Pięknych) przypadła na dzień 10 sierpnia 1793, z okazji pierwszej rocznicy końca monarchii francuskiej. Publiczności dano wolny wstęp przez trzy dni w tygodniu, który był „spostrzeżony jako główne osiągnięcie i ogólnie zostały doceniony”Oliver, p. 35.. Zbiory początkowo liczyły 537 obrazy i 184 dzieła rzeźby i rzemiosła artystycznego. Trzy czwarte zbiorów stanowiły skonfiskowane przez rewolucjonistów dobra królewskie i kościelneMignot, ss. 68, 69.. W celu rozwoju i organizacji muzeum władze nowo ustanowionej Republiki ofiarowały 100,000 liwrów rocznieNora, s. 278.. W 1794 r. rewolucyjne armie Francji zaczęły sprowadzać do Luwru dzieła z Europy często metodą rabunków i konfiskat, w ten sposób sprowadzono m.in. Grupę Laokoona i Apolla Belwederskiego, w celu założenia Luwru jako muzeum i jako „znak społecznej suwerenności”McClellan, s. 7..
Pierwsze dni otwarcia muzeum były gorące; to wielkie wydarzenie wykorzystali artyści żyjący w pozostałych pomieszczeniach, prezentując nawet nieobramione dzieła „od ściany do ściany, od podłogi po sufit”Alderson, s.24, 25.. Ze względu na zły stan budowli w maju 1796 r. nakazano zamknąć muzeum aż do odwołania. W dwunastą rocznicę zdobycia Bastylii dnia 14 lipca 1801, otwarto ponownie Luwr, którego zbiory ułożono w porządku chronologicznym, ponadto zaaranżowano nowe oświetlenie sal ekspozycyjnych ściśle zaadaptowanych na potrzeby muzealne.
thumb|left|Luwr w 1805 r. według P. Philiberta
Luwr za Napoleona I Za panowania Napoleona I, północne skrzydło budynku równoległe do Grande Galerie zaczęto wyposażać w zbiory dzieł pochodzących ze splądrowanych przez wojska francuskie muzeów i zbiorów prywatnychMignot, p. 52.. W wyniku kampanii egipskiej w latach 1798–1801, Napoleon wyznaczył na dyrektora muzeum Dominique Vivant Denona. W hołdzie dla Pierwszego Konsula Denon zaproponował w 1803 nazwę „Musée Napoléon”, a do sal muzeum sprowadzano również dzieła malarstwa hiszpańskiego, austriackiego, holenderskiego i włoskiego. Część tych zbiorów pochodziła z kontrybucji wojennych, część (np. Kolekcja Borghese) została zakupiona przez samego Napoleona. Po francuskiej porażce pod Waterloo dawni właściciele dzieł ubiegali się o ich odzyskanie. Administracja Luwru negatywnie przyjmowała żądania, część zbiorów została ewakuowana i ukryta w zbiorach prywatnych władz muzeum i urzędników. W odpowiedzi na to poszkodowane przez kampanię napoleońską państwa posłały swoich emisariuszy do Londynu w celu ich wsparcia oraz ewentualnej interwencji brytyjskiej we Francji. Ostatecznie Luwr przyjął prawa obcych państw i większość łupów powróciła na swoje miejsce, lecz nie wszystkieAlderson, s.25.Mignot, p. 69. Według Mignota, dzieła takie jak m.in. Kalwaria Mantegni, Gody w Kanie Paola Veronese czy Zwiastowanie Rogiera van der Weydena, nie zostały odzyskane.. Wśród dzieł, które podarował Napoleon I była Psyche budzona przez pocałunek Kupidyna, z 1787 r. dłuta Antonio Canovy, dostęp 2008-04-24..
thumb|Jadalnia w tzw. Apartamentach Napoleona III
Restauracja Burbonów i Drugie Cesarstwo W okresie Restauracji (1814–30), Ludwik XVIII i Karol X wzbogacili Luwr o kolejne 135 dzieł o ówczesnej wartości 720,000 franków. Spektakularnym wydarzeniem było nabycie przez Luwr Wenus z Milo. Jednakże mecenat królewski skupił się przede wszystkim na restauracji pałacu w Wersalu, przez co Luwr ucierpiał w stosunku do innych paryskich inwestycji. Po utworzeniu Drugiej Republiki w 1848, nowy rząd zainwestował dwa miliony franków na konserwację zbiorów i gmachu, zlecił ukończenie prac nad Galerią Apollina, Salonu Carré, oraz Wielką Galerią. Dnia 2 grudnia 1851, prezydent Napoleon III dokonał w 1851 coup d’état, ustanawiając II Cesarstwo Francuskie. W latach 1852–1870 w wyniku wzrostu gospodarczego Francji; muzeum wzbogaciło się o kolejne 20,000 dzieł, oraz Pavillon de Flore. Grande Galerie została przekształcona według projektu architektów Louisa Viscontiego i Hectora LefuelMignot, ss. 52–54..
Luwr w okresie Trzeciej Republiki