Końskie

Końskie – miasto w województwie świętokrzyskim, siedziba powiatu koneckiego i gminy miejsko-wiejskiej Końskie. Należy do ziemi sandomierskiej historycznej MałopolskiWłodzimierz Barbasiewicz, Społeczeństwo Polski średniowiecznej: zbiór studiów. Wydawnictwo DiG, Warszawa 2001, s. 67. .. Położone jest na północnym skraju Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej, wśród Lasów Koneckich. Powiatowy ośrodek przemysłowy (przemysł metalurgiczny, wytwórnie płytek ceramicznych) i handlowy. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego.

Na terenie miasta i gminy Końskie znajduje się podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmująca obszar 64,2 ha i zagospodarowana w 100%.

Według danych z 31 grudnia 2023 roku miasto liczyło 17 514 mieszkańców.

Historia thumb|left|Mapa zabudowy miasta Końskie w roku 2015 thumb|left|Rozwój zabudowy miasta Końskie na przestrzeni wieków (mapa wielofazowa) thumb|left|Rozwój obszarów zabudowanych miasta Końskie od 1800 r. – kierunki rozwoju (mapa wielofazowa) Najstarsze ślady osadnictwa na terenie miasta pochodzą z XI wieku (cmentarzysko z tego okresu zostało odkryte w północnej części miasta w 1925 roku). Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości, jako własności Szawła syna Prandoty Starego (protoplasty rodu Odrowążów), pochodzi z 1145 roku. Wieś pozostawała w rękach Odrowążów przez kilka kolejnych stuleci. W latach 1220–1224 Iwo Odrowąż, biskup krakowski, wybudował we wsi kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, ustanawiając w Końskich parafię. Kościół ten został rozebrany w XV wieku i na jego miejscu w latach 1492–1520 wybudowano nowy, gotycki kościół parafialny, wykorzystując elementy architektoniczne poprzedniego kościoła (m.in. romański tympanon). Prywatna wieś szlachecka, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie opoczyńskim województwa sandomierskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego..

Miejscowość była ważnym ośrodkiem przemysłowym Zagłębia Staropolskiego, rozwijała się obróbka żelaza oraz produkcja broni. W połowie XVII wieku wieś Końskie wraz z okolicą przeszła w posiadanie rodziny Małachowskich. Ród ten pochodził z Małachowic koło Łęczycy i należał do najznakomitszych rodów magnackich. Najwybitniejszą postacią spośród Małachowskich był bez wątpienia Jan – kanclerz wielki koronny, który w sposób szczególny zasłużył się dla miejscowości. W 1729 roku nadał przywileje mieszkańcom Końskich, a 30 grudnia 1748 roku, dzięki jego staraniom, król August III Sas nadał Końskim przywilej lokacyjnyBIP Miasta i Gminy Końskie. po czym nastąpiła oficjalna lokacja miasta na prawie magdeburskim. Wraz z uzyskaniem praw miejskich Końskie otrzymały herb przedstawiający splecione inicjały kanclerza K.J.M. na czerwonym tle i, pod nazwą Końskie Wielkie, stały się centrum zarządzania rozległymi posiadłościami kanclerza. Akt lokacji miasta spowodował napływ nowych osadników i rozwój rzemiosła, zaczęła pojawiać się miejska zabudowa wokół rynku, a Jan Małachowski przystąpił do budowy zespołu parkowo-pałacowego. W roku 1787 w mieście gościł powracając z Ukrainy król Stanisław August Poniatowski oraz towarzyszący mu w charakterze kronikarza ksiądz Adam Tadeusz Naruszewicz. W mieście w XVIII wieku funkcjonowała również Fabryka Broni w Końskich, która rocznie dostarczała armii polskiej 517 sztuk karabinów wraz z bagnetami. Od końca XIX wieku w Końskich działało kilka odlewni żeliwa, m.in. odlewnia S. Kronenbluma.

W 1815 roku, po likwidacji Księstwa Warszawskiego, Końskie znalazło się pod zaborem rosyjskim. Dla stacjonujących w mieście wojsk rosyjskich, 25. Smoleńskiego i 27. Witebskiego Pułków Piechoty, wzniesiono cerkiew wojskową. Wyświęcenie cerkwi pw. Ikony Matki Bożej Znamienie odbyło się 17 października 1903 roku. Budynek rozebrano w okresie międzywojennym.

Wybudowanie linii kolejowej w 1885 r. spowodowało ożywienie gospodarcze. Kontynuowano i rozwijano tradycje odlewnicze, powstało wiele zakładów i fabryk. Rozwijał się też przemysł kamieniarski, ceramiczny i chemiczny. I wojna światowa (1914–1918) i powojenny kryzys gospodarczy spowodował znaczny spadek liczby mieszkańców miasta. Pomimo tego nastąpiło ożywienie życia społecznego i kulturalnego oraz rozwój oświaty.

II RP 14 stycznia 1919 r. policja w Końskich zastrzeliła czterech i zraniła dwunastu chłopów, którzy nie chcieli uiścić tzw. opłaty rogatkowej. W okresie międzywojennym w mieście istniały silne wpływy komunistyczne. W 1919 r. robotnicy koneckich odlewni żeliwa utworzyli Radę Delegatów Robotniczych. W 1920 roku wybuchł strajk w odlewniach „Słowianin” i „Kronenblum”. W 1923 roku strajkujący w „Słowianinie” wymogli podwyżkę płac o 50 procent. Ponowne strajki wybuchły w 1927 roku i objęły ponad 1000 pracowników. 1 maja 1931 roku demonstranci zgromadzili się pod gmachem starostwa. Doszło do walk z policją, która otworzyła ogień do demonstrujących. Zginęło kilkanaście osób. Starosta powiatowy wydał zakaz działania zdominowanego przez komunistów Klasowego Związku Metalowców. Mimo tego w 1936 r. kandydaci wspierani przez ten związek, w liczbie czterech, zostali wybrani do władz samorządowychAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 518..

II wojna światowa thumb|Wizyta Adolfa Hitlera w Końskich thumb|Adolf Hitler w Końskich Katastrofalna dla miasta okazała się II wojna światowa. Już w pierwszych jej dniach miały tu miejsce bombardowania przynoszące śmierć wielu konecczanom. 7 września 1939 36 Dywizja Piechoty Rezerwowej stoczyła pod Kazanowem bitwę z 1 Dywizją Lekką Wehrmachtu. Polskie zgrupowanie pomimo korzystnego rezultatu bitwy w obawie przed okrążeniem musiało wycofać się. Wieczorem dywizja opuściła Końskie i ruszyła leśnymi drogami w stronę Skarżyska. 8 września 1939 przed świtem czołgi 1 Dywizji Lekkiej po zajęciu Końskich ruszyły przez Gowarczów na Radom. Tego samego dnia do miasta weszła niemiecka piechota, a wieczorem sztab 10 Armii. Wizytę w tych dniach złożył tu Adolf Hitler.

12 września 1939 roku na rynku miasta zastrzelono 22 Żydów. Początkowo zostali oni zmuszeni do kopania grobów na skwerze obok kościoła dla żołnierzy niemieckich poległych w bitwie pod Kazanowem. Po skończonej pracy Niemcy rozpoczęli bezładną strzelaninę, w wyniku której padli ranni i zabici. Dokonano tego w odwecie za rzekomą napaść i profanację ciał żołnierzy niemieckich, którzy w rzeczywistości dostali się w zasadzkę zorganizowaną przez żołnierzy polskich pod Kraszkowem. Świadkiem masakry była niemiecka reżyser Leni Riefenstahl, która wraz z ekipą realizowała na polecenie Hitlera film propagandowy o kampanii wojsk niemieckich w Polsce.

Rejon miasta i jego okolic stał się ośrodkiem ożywionego ruchu partyzanckiegoB. Kacperski, J. Z. Wroniszewski, Konspiracja konecka 43-45, Końskie 2006.. Działał tu pierwszy oddział legendarnego majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1943 roku Zgrupowanie nr 2 ppor. cc. Waldemara Szwieca „Robota” ze Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponurego” opanował miasto na kilka godzin bez strat własnych, likwidując agentów Gestapo w mieście i zdobywając zaopatrzenie i amunicję. Za wkład wniesiony w obronę przed okupantem miasto Końskie zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III Klasy. Miasto zostało przejęte przez jednostki Armii Czerwonej dnia 16 stycznia 1945Wyzwolenie Końskich 16 stycznia 1945 – Końskie.org.pl..

Żydzi w Końskich W połowie XVII wieku powstała tu gmina żydowska. W 1796 w Końskich mieszkało już 2534 Żydów (62% ludności), w 1936 – 5632 (49.5%)konskie.org.pl Pismo do Izby rzemieślniczej w Kielcach 18 grudnia 1936., a w 1939 około 6500 ŻydówEncyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I.. W połowie 1942 na obszarze obejmującym obecne ul. Kazanowską, Strażacką, Hubala oraz Piłsudskiego (wówczas: Kazanowska, Joselewicza, Kopce, 3 Maja) Niemcy utworzyli getto zamykając w nim 9000 osób. W listopadzie 1942 prawie wszystkich Żydów wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Cmentarz żydowski znajdował się przy ulicy Wjazdowej, obecnie nie ma po nim śladu. Tablice nagrobne zostały użyte przez okupantów jako materiał budowlany, m.in. na terenie gospodarstwa rolnego – jeszcze dziś resztki napisów widoczne są na elementach murów budynków, zachowanych między innymi na terenie zajezdni PKS (budynek został w 2018 r. rozebrany) oraz sąsiedniej posesji. Z części tablic wykonano m.in. krawężniki jezdni ul. Krakowskiej i Kazanowskiej (w większości usunięte podczas prac remontowych).

Zabytki Zespół parkowo-pałacowy thumb|upright|left|Oranżeria Egipska thumb|Świątynia Grecka thumb|Kolegiata pod wezwaniem św. Mikołaja thumb|Romański tympanon nad południowym wejściem kolegiaty Klasycystyczny zespół parkowo-pałacowy wzniesiony został przez Jana Małachowskiego w latach 40. XVIII w., na wzór zespołu w Pillnitz. W XIX w. zespół pałacowy był kilkukrotnie przebudowywany, w tym czasie uważany był za jeden z najpiękniejszych parków w Polsce. Zdewastowany w czasie okupacji niemieckiej, kiedy to skrzydło pałacowe zostało przeznaczone na biura Kreishauptmana i podlegającego mu urzędu. W okresie powojennym, na skutek nieprzemyślanych decyzji ówczesnych decydentów (budowa szkoły podstawowej i przedszkola na terenie parku oraz ulicy Partyzantów wraz z przylegającym osiedlem od północnej strony) teren parku został zmniejszony, a jego układ zaburzony. Obecnie powierzchnia parku wynosi około 15 ha. W skład zespołu wchodzą: pawilony i skrzydła pałacowe – obecnie siedziba Urzędu Miasta i Gminy oraz niektórych wydziałów Starostwa Powiatowego Oranżeria Egipska Świątynia Grecka glorieta altana pozostałości muru z basztami i neogotyckim Domkiem Wnuczętów neogotycka kapliczka, zniszczona podczas burzy w 2002 r., odbudowana w 2006 r. liczne pomniki przyrody, stare lipy, dęby, brzozy, kasztany i klony Zespół został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.487/1-14 z 20.12.1957 i z 9.04.1972).

Pozostałe zabytki późnogotycka kolegiata św. Mikołaja w Końskich pod wezwaniem św. Mikołaja i Wojciecha (wybudowana w latach 1492–1520), tympanon z pierwszej połowy XIII wieku (nr rej.: A.485 z22.09.1947, z 21.03.1957 i z 15.02.1967) barokowy, przycmentarny Kościół św. Anny i św. Jana Chrzciciela oraz cmentarz z nagrobkami z XVIII i XIX w. (nr rej.: A.486/1-3 z 22.09.1947, z 23.03.1957 i z 15.02.1967) dom przy ul. Piłsudskiego 26, z 1798 r. (nr rej.: A.488 z 19.04.1952 i z 14.01.1972) układ urbanistyczny rynku, przyległe domy z XVIII i XIX w. z portalami kamiennymi (np. przy ul. Pocztowej 2).

Demografia thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Końskich w 2014 roku

Administracja i samorząd Końskie są miastem w gminie miejsko-wiejskiej, więc radni miasta wchodzą w skład rady gminy Końskie jako organ kontrolny i stanowiący. Organem wykonawczym jest burmistrz, jest nim Krzysztof Obratański, który sprawuje tę funkcję od 2002 roku (z przerwą od 2010 do 2014 roku) aż do dziś. Komitet wyborczy2014–2018 2018–2024Polskie Stronnictwo Ludowe1 –Platforma Obywatelska5 – (Koalicja Obywatelska)SLD Lewica Razem44Prawo i Sprawiedliwość36Samorządni Ziemi Koneckiej – Krzysztof Obratański –7Porozumienie Samorządowe TKN –4Aktywny Samorząd3 –Samorządni4 –Samorząd Konecki 20101 –

Burmistrzowie Końskich thumb|Pieczęć miejska m. Końskie Wielkie z 1797 roku. Pierwowzór obecnego herbu miasta Leszek Bednarski (1990–1994) Zbigniew Stefańczyk (1994–1998) Henryk Popik (1998–2002) Krzysztof Obratański (2002–2010) Michał Cichocki (2010–2014) Krzysztof Obratański (2014–nadal)

Oświata Przedszkola Przedszkole Samorządowe nr 1 Przedszkole Samorządowe nr 2 Przedszkole Samorządowe nr 3 Przedszkole Samorządowe nr 4 Przedszkole Samorządowe nr 5 Przedszkole Samorządowe nr 7

Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Emilii Plater Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Stanisława Staszica