Xochimilco (hiszp. wym. [], nah. Xōchimīlco, wym. []) – jedna z szesnastu dzielnic Dystryktu Federalnego (miasta Meksyk). Położona w południowej części stolicy Meksyku, od północy graniczy z dzielnicami Coyoacán i Iztapalapa, od wschodu z Tláhuac, od południowego zachodu z Milpa Alta i od zachodu z Tlalpan. Powierzchnia dzielnicy wynosi 122 km², co lokuje ją na trzecim miejscu pod względem wielkości w Dystrykcie Federalnym.
Xochimilco jest znane głównie ze stosowanego tu charakterystycznego sposobu uprawy na poletkach zwanych chinampasChinampa to poletko uprawne uzyskane dzięki utworzeniu sztucznej wyspy na jeziorze. oraz utrzymywania dawnych tradycji wiejskich, mimo tego, że od dawna jest już częścią metropolii miasta Meksyk. Nakręcone w dzielnicy filmy, takie jak klasyczna Maria Candelaria (1944), przyczyniły się do utrwalenia romantycznego wizerunku Xochimilco, zgodnie z którym jego mieszkańcy pływają po kanałach w ukwieconych łódkach zwanych trajinerasRodzaj tradycyjnych xochimilcańskich łódek przyozdabianych kwiatami. i mieszkają wśród chinampas pokrytych kukurydzą i kwiatami. Obecnie rolnictwo w Xochimilco nie ma już takiego znaczenia (choć nadal jest istotne), a kanały stanowią niewielki fragment obszaru, który zajmowały w przeszłości.
W 1987 roku obszar poletek chinampas w Xochimilco został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO razem z historycznym centrum Meksyku. Przynajmniej dwukrotnie pojawiło się zagrożenie, że Xochimilco zostanie usunięte z listy UNESCO z powodu zniszczenia strefy chinampas i zagrożenia dla całego regionu, jakie niesie ze sobą rozwój urbanizacyjny stolicy Meksyku.
Od 28 września 2019 siedziba rzymskokatolickiej diecezji Xochimilco.
Pochodzenie nazwy Xochimilco to słowo, które pochodzi z języka nahuatl i oznacza Miejsce kwiecistego pola. Wywodzi się ze słów: xóchitl = kwiat; milli = pole uprawne; i -co = sufiks od słowa „miejsce”. Symbolem Xochimilco jest spulchniona ziemia z dwoma kwitnącymi krzewami.
Geografia Najwyższe wzniesienia Xochimilco Nazwa Wysokość wulkan Teuhtli 2710 wulkan Tzompol 2650 wzgórze Xochitepec 2500 wzgórze Tlacuallelli 2420
Xochimilco ma powierzchnię 118 km², co stanowi 7,9% powierzchni całego Dystryktu Federalnego. Współrzędne geograficzne to 19°19′-19°09′N (długość geograficzna) 99°00′-99°09′E (szerokość geograficzna). Dzielnice, z którymi graniczy Xochimilco, zostały wymienione we wstępie artykułu.
Północna część dzielnicy Xochimilco leży w niecce dawnego jeziora Xochimilco, obecnie zredukowanego tylko do kilku kanałów, które na terenie San Gregorio Atlapulco i Xochimilco tworzą strefę poletek chinampas i pastwisk gminnych należących do całej społeczności (ejido). Im dalej na południe, tym ukształtowanie terenu staje się bardziej strome. Na wysokości miejscowości San Lorenzo Atemoaya, Nativitas i San Gregorio Atlapulco brzeg dawnego jeziora, zajętego obecnie przez tereny miejskie, otoczony jest nawet niewysokimi klifami.
Większość dzielnicy Xochimilco położona jest na wysokości pomiędzy 2240 (średnia wysokość doliny Meksyku) a 2400 m n.p.m. Obszar dawnego jeziora Xochimilco otoczony jest niewielkimi wzgórzami, które ku południu są coraz wyższe, by w końcu osiągnąć wysokość nawet 3 tys. metrów nad poziomem morza. Terytorium Xochimilco osiąga takie wysokości na obszarze, który na mapie klinem wbija się pomiędzy dzielnice Milpa Alta i Tlalpan. Najwyższym szczytem na tym terenie jest wulkan Axocopiaxco.
Mniejszą wysokość mają położone na zachodzie wzgórza Xochitepec oraz leżące na środkowym południu wzgórza Tzompol (w pobliżu wulkanu Cuauhtzin) i Tlacuallelli, a także wulkan Teuhtli, w którego kraterze zbiegają się granice pomiędzy Xochimilco, Milpa Alta i Tláhuac. Wszystkie te wzgórza tworzą pierwszą linię łańcucha górskiego, który stanowi południową granicę Dystryktu Federalnego, a największą wysokość osiąga na linii granicznej pomiędzy Morelos i stolicą Meksyku.
Pod względem geologicznym, całe terytorium Xochimilco należy do podprowincji 57 Jezior i Wulkanów Anáhuac, wchodzącej w skład prowincji Kordyliery Wulkanicznej. Na obszarze Xochimilco można wyróżnić pięć form ukształtowania terenu, przy czym dominującym krajobrazem są góry stratowulkaniczne, które zajmują 42% terytorium dzielnicy. Taka forma terenu występuje w okolicy wzgórza Xochitepec i wulkanu Tzompol, a także rozległego zbocza wulkanu Teuhtli. Drugą pod względem ważności formą ukształtowania terenu Xochimilco są płaskowyże wulkaniczne i badlandy zajmujące 27% jego powierzchni. Ten typ rzeźby terenu odpowiada obszarowi podnóża wulkanu Tzompol i wzgórza Tlacuallelli, położonych w południowej części terytorium Xochimilco. Na pozostałym terenie wyróżnia się trzy typy równin. Obszar należący do niecki dawnego jeziora Xochimilco, dzisiaj zajętego przez poletka chinampas, stanowiący 18% powierzchni, zalicza się do równin jeziornych. Kolejne 12% to równina aluwialna przy brzegu jeziora, która zaznacza granicę pomiędzy doliną a pasmem górskim. Pozostały 1% to zasolona równina jeziorna; część ta, o powierzchni niewiele większej od 1 km², rozciąga się na granicy pomiędzy Xochimilco a Tláhuac i Iztapalapa.
thumb|300px|Jezioro Texcoco Główna część powierzchni dzielnicy Xochimilco została ukształtowana w czwartorzędzie. Z tego okresu geologicznego wywodzi się ponad 87% powierzchni dzielnicy. Przeważają gleby powstałe z osadów jeziornych, obejmujące obszar dawnego dna jeziora Xochimilco i zajmujące 30% powierzchni dzielnicy. Skały bazaltowe pokrywają 29% terytorium. Znacznie młodsze są niewielkie obszary powierzchni powstałe podczas trzeciorzędu. Takie pochodzenie mają środkowe i wysokie partie zbocza wulkanu Teuhtli oraz płaskowyż rozciągający się pomiędzy wzgórzem Xochitepec i górami Ajusco. W większości występuje tu podłoże andezytowe.
Gleby przeważające w Xochimilco to czarne ziemie i gleby bagienne (histosole). Pokrywają one blisko połowę powierzchni dzielnicy.
Xochimilco należy do obszaru hydrologicznego rzeki Pánuco. Jest częścią zlewni jeziora Texcoco-Zumpango, dorzecza rzek Moctezuma, Tula i Pánuco. Na północy terytorium znajdują się pozostałości jeziora Xochimilco zredukowane do kanałów oddzielających od siebie poletka chinampas. Swoją długością wyróżnia się kanał Nacional (hiszp. „Narodowy”), który rozciąga się w kierunku północnym aż do rzeki Churubusco i jest częścią systemu odwadniającego nieckę doliny Meksyku. Inny ważny kanał, Chalco, zaczyna się na wysokości Culhuacán i stanowi linię graniczną pomiędzy Xochimilco oraz sąsiednimi dzielnicami Iztapalapa i Tláhuac. Kanał ten zbiera wody z rzeki Amecameca i odprowadza je aż do rzeki Churubusco za pośrednictwem wspomnianego kanału Nacional.
W 1995 roku stworzono sztuczne jezioro na bagnach Cuemanco, jako część ekologicznego parku Xochimilco. Jezioro to, noszące nazwę Huetzalin, zasilane jest oczyszczonymi wodami ze wzgórza Cerro de la Estrella (hiszp. „Wzgórze Gwiazdy”) i poprzez kanał Cuemanco (jedno z odgałęzień tego kanału tworzy olimpijski tor kajakowy imienia Virgilio Uribe) łączy się z system kanałów Xochimilco. Obok jeziora Huetzalin znajduje się zbiornik regulacyjnyW stolicy Meksyku, zbiornikami regulacyjnymi nazywa się niewielkie zbiorniki wodne ze śluzami, które służą do kontrolowania ilości wody odpływowej w mieście, szczególnie w okresie deszczowym. i małe jezioro zwane la laguna del Toro (hiszp. „jezioro Byka”).
Ponadto do dzielnicy Xochimilco wpływają jeszcze dwie małe rzeki, które kiedyś zasilały jezioro. Są to rzeki: Santiago i Tlatempa, spływające ze zbocza góry Chichinauhtzin. Obecnie wody tych rzek wpadają do innego zbiornika regulacyjnego, zwanego San Lucas.
W dzielnicy Xochimilco występują cztery różne mikroklimaty. Trzy z nich można zaklasyfikować do klimatów umiarkowanych półwilgotnych (charakterystycznych dla doliny Meksyku), aczkolwiek różnią się od siebie poziomem opadów. Mikroklimaty te występują na ponad 98% powierzchni, od północy aż do wysokości 2800 m n.p.m. na południu, w pobliżu San Francisco Tlalnepantla. W tym miejscu klimat się zmienia, robi się bardziej zimny i wilgotny, ale nie zamienia się jeszcze w klimat wysokogórski.
thumb|Kanały Xochimilco Do całkowitej rezygnacji z wykorzystywania łódek trajineras w handlu pomiędzy Xochimilco i Meksykiem przyczyniło się kilka wydarzeń. Zaczęło się od tego, że rząd Porfirio Díaza zadecydował o doprowadzeniu do stolicy wód źródlanych z Atlapulco, Xochimilco i Atemoaya. Prace rozpoczęto w 1900 roku i zakończono 12 lat później. Miały na celu dostarczanie większej ilości wody pitnej do miasta w związku z wyczerpaniem się źródeł z Chapultepec i gór Cruces. Akwedukt Xochimilco funkcjonował do 1940 roku. Dwa lata wcześniej ostatecznie zamknięto kanał Viga, jedyne połączenie pomiędzy południowymi poletkami chinampas i miastem Meksyk. Nie tylko uniemożliwiło to komunikację wodną, ale też zniszczyło obszary pól chinampas wokół wiosek dzielnicy Iztacalco i w zachodniej części Iztapalapa.
thumb|left|200px|Ambystoma meksykańska Pozbawienie jeziora Xochimilco jego naturalnych wód zasilających spowodowało drastyczne obniżenie poziomu lustra wody. Wpływające dotychczas do jeziora wody źródlane zostały zastąpione przez brudną, źle oczyszczaną wodę, co zmieniło kanały opływające poletka chinampas w siedlisko zarazków i nieomal unicestwiło lokalne ekosystemy.
Charakterystyczne dla fauny jeziora Xochimilco są ambystomy meksykańskie, endemiczny gatunek płaza, który nie przechodzi przeobrażenia w osobnika dorosłego i przez całe życie oddycha skrzelami.
Mapy geograficzne Xochimilco 220px 220px Rzeźba terenu i mapa hydrologiczna Mikroklimaty
Historia Epoka prekolumbijska Najstarsze zapiski o zamieszkiwaniu przez ludzi terytorium obecnego Xochimilco pochodzą z mezoamerykańskiego okresu preklasycznego. Przypuszcza się, że mieszkańcy tych terenów najprawdopodobniej związani byli z kulturą Cuicuilco, jednego z pierwszych ośrodków miejskich na południu Kotliny Meksykańskiej. W okresie klasycznym jednak spora część ludności zamieszkującej dolinę Meksyku przeniosła się do miasta Teotihuacan, na północny wschód od jeziora Texcoco. W wyniku tego, terytorium dzisiejszego Xochimilco stało się praktycznie wyludnione i pozostawało pod wpływem politycznym Miasta Bogów.
Po upadku Teotihuacan, część mieszkańców tego miasta przeniosła się na tereny Xochimilco. Od X wieku zaczęły do nich dołączać niektóre plemiona Chichimeków z północy Mezoameryki. Chichimekowie opuszczali swoje miejsca zamieszkania z powodu dotkliwej suszy, która pod koniec okresu klasycznego dotknęła cały region, a także w wyniku wypierania ich na północnych granicach Mezoameryki przez grupy plemion koczowniczych i wojowniczych z Aridoameryki.
Jednym z plemion koczowniczych, które pomiędzy X i XIV wiekiem dotarły do serca Mezoameryki, byli Xochimilkowie. To oni w X wieku wznieśli ośrodek kultu Cuahilama, położony blisko obecnego miasteczka Santa Cruz Acalpixca. W okolicach tego miejsca odkryto liczne prekolumbijskie petroglify, którym przypisuje się znaczenie religijne. Osiedliwszy się w Cuahilama, Xochimilkowie zajęli również południowy brzeg jeziora Xochimilco, dwie wyspy: Tláhuac i Mixquic i tereny w kierunku pasma górskiego Ajusco-Chichinauhtzin.
To właśnie plemieniu Xochimilca przypisuje się wynalezienie metody uprawy znanej jako chinampa i założenie Xochimilco, chociaż istnieją również hipotezy twierdzące, że chinampa jest dużo starszym wynalazkiem, który jedynie między XI i XIV wiekiem zaczął być lepiej wykorzystywany przez nowo przybyłych przedstawicieli plemion używających języka nahuatl. Chinampa to technika uprawy charakterystyczna dla obszaru jezior centralnego Meksyku, opierająca się na budowie poletek na płyciznach jeziora poprzez nagromadzenie mułu z jego dna.