Na wschód od Edenu () – utwór amerykańskiego noblisty Johna Steinbecka, opublikowany po raz pierwszy we wrześniu 1952 roku, dziesięć lat przed tym, jak Steinbeck otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.

Podczas II wojny światowej John Steinbeck był korespondentem wojennym, co w wyniku dało interesujący zbiór Była raz wojna. Po jej zakończeniu wystąpił z próbą epiki moralistycznej i wrócił do tematyki kalifornijskiej, tworząc swoje najambitniejsze dzieło Na wschód od Edenu, którego głównym tematem filozoficznym stała się walka dobra ze złem w człowieku ukazana w realistycznej parafrazie biblijnej przypowieści o Kainie i Ablu.

Epicki utwór Na wschód od Edenu stanowi magnum opus Steinbecka. Jest to najdłuższe jego dzieło, a zarazem najbardziej ambitne i najbardziej osobiste. Jest to zupełnie nowa, zakrojona na szeroką skalę panorama Kalifornii i życia jej mieszkańców. Kalifornia jest rodzinnym stanem Johna Steinbecka. W powieści odtworzył Salinas, miasto swej młodości, i jego okolice, malownicze i urodzajne w latach deszczu, skwarne i jałowe w okresach suszy, a także utrwalił portrety ludzi, których znał i którzy byli mu bliscyWiśniowski Bronisław: Faulkner, Hemingway, Steinbeck. Warszawa: Czytelnik, 1963.. Przedstawił Kalifornię jako własny, rodzinny raj emigrantów napływających ze wschodnich stanów.

Opowiedziana historia ukazuje w symbolicznych obrazach walkę dobra i zła w duszy ludzkiej, stawiając pytania o pochodzenie zła i szansę człowieka na wygraną, gdy zło bezpośrednio zagrozi jego tożsamości.

Geneza Journal of a Novel: The East of Eden Letters 1969 W grudniu 1969 opublikowano Journal of a Novel (Dziennik powieści). Jest to wydana pośmiertnie edycja listów pisanych codziennie przez Steinbecka do swego wydawcy i przyjaciela, Pascala ‘Pata’ Covici. Listy towarzyszyły pisaniu Na wschód od Edenu, w efekcie rzucając na powieść dodatkowe światło. Przez szacunek dla żyjących osób, zostały przeredagowane.

Na wschód od Edenu jawiło się Steinbeckowi nie tylko jako historia jego własnej rodziny, do której dodał historię rodzaju ludzkiego, ale także jako synteza swojej wiedzy oraz wyjście poza to, czego nauczył się dotychczas o pisaniu. Tę powieść traktował jako kulminację wszystkiego, co do tej pory stworzył„The portable Steinbeck. Revised, selected and introduced by Pascal Covici Jr.”, Pascal Covici Jr., The Viking Press: Penguin Books, 1976, ..

Powieść pisana dla synów, podręcznik do życia John Steinbeck rozpoczął pisanie Na wschód od Edenu z myślą o rodzinach. Jego zamierzeniem było zapisywać powieść na prawej stronie notesu, a list do swoich dwóch synów z poprzedniego małżeństwa po lewej stronie. Kochając ich głęboko, pozbawiony z nimi codziennego kontaktu, martwił się, jaki wpływ miała na nich ich matka Gwyn. Dotrzeć mógł do nich w jedyny znany sobie sposób: poprzez pisanie.

Mimo że chłopcy, Tom i John, byli jeszcze mali, gdy Steinbeck pisał Na wschód od Edenu, miał nadzieję, że gdy dorosną, powieść ukaże im ich kalifornijskie korzenie w Dolinie Salinas oraz poprowadzi ich przez trudy prawdziwego świata. I tak, jednym z głównych motywów książki stała się relacja między ojcami a synami. Steinbeck ukazał również problem wolnej woli człowieka oraz możliwość wyboru między dobrem a złem. Nie cofnął się przed żadnym tabu. Ukazane zostały seks, morderstwo, rywalizacja, niewierność, zdrada, miłość oraz chciwość, przez co powieść stała się swoistym podręcznikiem do życia, napisanym przez Steinbecka dla swoich synówYour Guide to East of Eden, Oprah’s Book Club: http://web.archive.org/web/20100127095533/http://www.oprah.com/oprahsbookclub/Oprahs-Book-Club-East-of-Eden-by-John-Steinbeck/2.

Niemniej jednak, zwracając się w książce do swych chłopców, zwracał się do każdego czytelnika tej historii:

„Każdy chce mieć rodzinę. Być może potrafię stworzyć uniwersalną rodzinę żyjącą w uniwersalnym sąsiedztwie.” (Journal of A Novel)

Powyższe zdanie, napisane podczas pierwszego dnia pracy, podkreśla dwoistość jego intencji: pragnął pisać osobiście, a także uniwersalnie; o sobie i o każdym z osobna; o historii swojej rodziny oraz o mitycznej, symbolicznej historii, która w przyszłości miała posiadać znaczenie dla jego synów, jak i dla całej ludzkościWriting East of Eden, Oprah’s Book Club: http://web.archive.org/web/20100129004524/http://www.oprah.com/oprahsbookclub/John-Steinbeck-Writing-East-of-Eden.

Inspiracja Biblią Stosowanie imion Adam, Aron, Caleb, interpretacja mądrości, zawartej w księgach świętych Wschodu, wskazuje na świadome czerpanie autora ze źródeł biblijnych, co zaznaczono w tytule użyciem terminu „na wschód od Edenu”Dyboski Roman: Wielcy pisarze amerykańscy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1958. Uzupełnienie do rodz. XVII: Od naturalizmu do neoromantyzmu.. Ciekawym okazać się może fakt, że z pierwszym wydaniem powieści zbiegło się również wydanie amerykańskiego tłumaczenia Biblii tzw. Revised Standard Version, będącego modyfikacją wydania z 1901 roku (American Standard Version)Internet Bible Catalog: http://bibles.wikidot.com/rsv..

Kalendarium 1952: pierwsze amerykańskie wydanie East of Eden, nakładem Viking PressFirst Edition Points: http://www.fedpo.com/BookDetail.php/East-Of-Eden. 1953: pierwsze fińskie wydanie powieści (Eedenistä itään), nakł. TammiWorldCat: http://www.worldcat.org/title/eedenista-itaan-romaani/oclc/58061805?ht=edition&referer=di. pierwsze niemieckie wydanie powieści (Jenseits von Eden), nakł. DianaAbeBooks.com: http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=5122581805&searchurl=kn%3DJenseits%2Bvon%2BEden%26sts%3Dt%26x%3D0%26y%3D0. pierwsze duńskie wydanie powieści (Øst for paradis), nakł. GyldendalBiblio.com: http://www.biblio.com/books/250620181.html. 1954: pierwsze włoskie wydanie powieści (La valle dell’Eden), nakł. MondadoriWorldCat: http://www.worldcat.org/title/valle-delleden/oclc/34164832&referer=brief_results. pierwsze francuskie wydanie powieści (A L’est d’Eden), nakł. Editions MondialesAbeBooks.com: http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=1279017347&searchurl=an%3Djohn%2Bsteinbeck%26sortby%3D1%26tn%3Deast%2Bof%2Beden. 1958: pierwsze polskie wydanie powieści, nakł. PIW, w przekł. Bronisława ZielińskiegoBiblioNETka: http://www.biblionetka.pl/book.aspx?id=1062. 1968: śmierć Johna Steinbecka 1969: wydanie dziennika The Journal of a Novel. East of Eden Letters 2001: pierwsze estońskie wydanie powieści (Hommiku pool eedenit), nakł. VarrakWorldCat: http://www.worldcat.org/title/hommiku-pool-eedenit/oclc/224511594&referer=brief_results.

Tytuł Tytuł Na wschód od Edenu został zaczerpnięty przez Steinbecka z czwartego rozdziału Księgi Rodzaju, z wersu szesnastego:

„Po czym Kain odszedł od Pana i zamieszkał w kraju Nod, na wschód od Edenu.” (Rdz 4,16)Biblia Tysiąclecia. Wydanie Trzecie Poprawione. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. W przekładzie z języków oryginalnych. Red. Ks. Kazimierz Dynarski SAC. Poznań–Warszawa: Wyd. Pallottinum, 1980.

Pierwsze wydanie Na wschód od Edenu wydano po raz pierwszy we wrześniu 1952 roku nakładem Viking Press. Pierwsze wydanie ukazało się w dwóch nakładach: pierwszy, limitowany nakład 1500 egzemplarzy sygnowanych przez autora i drugi nakład (handlowy) egzemplarzy niesygnowanych. Pierwotna cena wynosiła 4,5 dolara, książka liczyła 602 strony. Na tylnej obwolucie znajduje się fotografia Steinbecka bez żadnej noty wydawniczej.

Książki limitowanego nakładu oprawione było w ciemnozielone płótno i ochronny futerał. Oprawa książek drugiej edycji była jasnozielona.

W edycji drugiej na stronie 281 w linijce 38 pojawił się błąd ‘bite’ zamiast ‘bight’; I remember holding the bite of a line while Tom drove pegs and braided a splice. Zamiast I remember holding the bight of a line while Tom drove pegs and braided a splice. Poprawka naniesiona została jeszcze podczas pierwszego drukowania, a błąd już nigdy nie został powielony.

W 2007 roku, podczas aukcji w San Francisco i Los Angeles, za pierwsze wydanie Na wschód od Edenu zapłacono 8 365 dolarów. Książka pochodziła ze zbioru zmarłej w 1992 siostry pisarza, Elizabeth Steinbeck Ainsworth. Uzyskane pieniądze przeznaczono na renowację kalifornijskiej siedziby Steinbecka w Pacific GroveThe Los Angeles Times: http://articles.latimes.com/2007/feb/19/local/me-steinbeck19..

Polskie wydanie Pierwsze polskie wydanie Na wschód od Edenu ukazało się w 1958 roku, w przekładzie Bronisława ZielińskiegoWięcej o B. Zielińskim na Culture.pl: http://www.culture.pl/baza-literatura-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/bronislaw-zielinski., nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Tłumaczenie Zielińskiego jest jedynym oficjalnym przekładem powieści.

Poza Państwowym Instytutem Wydawniczym Na wschód od Edenu wydały wydawnictwa Muza, Świat Książki oraz Wydawnictwo Dolnośląskie. Z kolei 15 listopada 2011 Prószyński i S-ka otworzył powieścią nową serię autorską, w której przypomni wszystkie dzieła Johna Steinbecka. Znajdą się w niej również tytuły nigdy wcześniej w Polsce niepublikowanePrószyński i S-ka: http://www.proszynski.pl/Na_wschod_od_Edenu-p-30879-.html..

W 2009 roku powieść została wydana przez wydawnictwo Qes Agency w formie audiobooku; czytał Mieczysław MorańskiQes Agency: http://qesagency.pl/index.php?m=k&id=106..

Dedykacja W 1935 roku Pascal ‘Pat’ Covici opublikował powieść Tortilla Flat. Od tamtego czasu Pat był nie tylko wydawcą, ale także bliskim przyjacielem Steinbecka.

Pisząc Journal of a Novel: The East of Eden Letters Steinbeck często wspominał o majsterkowaniu przy domu oraz przedmiotach, które strugał. Pewnego razu Pat poprosił Steinbecka, by ten zrobił dla niego pudełko. Pisarz żartował, że owszem, spełni prośbę, pod warunkiem, że nie będzie to „pudełko” na samego Pascala.

Kiedy skończył pisać Na wschód od Edenu, Steinbeck umieścił rękopis 250 000 słów w mahoniowym pudełku, które sam wyrzeźbił i wysłał je przyjacielowi. Notka, którą umieścił na wieczku stała się dedykacją powieściInteresting Facts About Steinbeck’s East of Eden. The Dedication: Who’s Pat? http://web.archive.org/web/20100406070302/http://www.oprah.com/oprahsbookclub/Fast-Facts.

Bohaterowie książki Hamiltonowie „Byli nerwową gromadką, ci Hamiltonowie. Mój ojciec zwykł mawiać z uczuciem, że wszyscy co do jednego byli szaleni.” (Journal of a Novel)

Z początku Steinbeck planował napisać książkę dla swoich synów, Toma i Johna, i zadedykować im rozdziały o Hamiltonach, opowiedzieć im, jaka krew w nich płynie. Steinbeck nie wydawał się jednak zainteresowany krwią Steinbecków, niemieckimi korzeniami swojego ojca, lecz irlandzką linią swojej matki. To z jej rodziny pochodziły historie, twórczość, pasja. Chociaż daty są zmienione, a postaci wyniesione, historia rodu Hamiltonów jest prawdziwa. Poprzez historię Trasków oraz Lee, Steinbeck nakreśla emocjonalny kontekst swojej rodziny.

„Wszystko razem wziąwszy, była to dobra, rodzina, zasiedziała, ustalona i pomyślnie wrośnięta w dolinę Salinas, ani uboższa, ani bogatsza od wielu innych. Rodzina dobrze zrównoważona, obejmująca tak konserwatystów, jak radykałów, marzycieli, jak i realistów.” (Rozdział V)

Samuel Hamilton – farmer, Irlandczyk z pochodzenia, z początku traktowany przez sąsiadów z rezerwą, wkrótce jednak zyskał zaufanie i stał się szanowanym członkiem lokalnej społeczności; przystojny, dobrze zbudowany, towarzyski, mistrz opowieści, miłośnik poezji i filozofii; wykształcony i mądry kowal, stolarz i snycerz; znany z uczciwości, pilności i pomysłowości; nie miał ręki do pieniędzy, a za to „przykry nawyk patentowania wynalazków” Liza Hamilton – żona Samuela, matka dziewiątki dzieci, czwórki chłopców i pięciu dziewcząt; szanowana przez męża, dzieci, wnuki oraz innych ludzi, choć bez serdeczności; kobieta niezależna, pozbawiona humoru, o żelaznej determinacji, o ogromnie rozbudowanym pojęciu grzechu