Albertozaur (Albertosaurus) – rodzaj teropoda z rodziny tyranozaurów (Tyrannosauridae) żyjącego na zachodzie Ameryki Północnej pod koniec okresu kredowego, niemal 70 mln lat temu. Zasięg występowania gatunku typowego, Albertosaurus sarcophagus, był ograniczony do terenów dzisiejszej prowincji Alberta w Kanadzie, od której pochodzi jego nazwa rodzajowa. Naukowcy nie są zgodni co do liczby gatunków wewnątrz rodzaju Albertosaurus – niektórzy uznają Gorgosaurus libratus za drugi gatunek.
Jak wszystkie tyranozaury, albertozaur był dwunożnym drapieżnikiem z niewielkimi dwupalczastymi dłońmi i ogromną głową z potężnymi szczękami, uzbrojonymi w ponad pół setki wielkich, ostrych zębów. Prawdopodobnie był dominującym drapieżnikiem w swoim ekosystemie. Mimo iż względnie duży jak na teropoda, albertozaur był znacznie mniejszy od swego bliskiego krewnego tyranozaura – zapewne ważył mniej niż dwie tony.
Odkryte dotąd skamieniałości ponad trzydziestu osobników zapewniły znacznie bardziej szczegółową wiedzę na temat anatomii albertozaura niż większości innych tyranozaurów. Odnalezienie ponad dwudziestu tych dinozaurów na jednym stanowisku wskazuje na występowanie zachowań stadnych i umożliwia badanie ich ontogenezy oraz biologii populacji, co jest niemożliwe w przypadku gorzej poznanych dinozaurów.
Budowa thumb|left|Porównanie wielkości Albertosaurus sarcophagus i człowieka Albertozaur był mniejszy od największych przedstawicieli rodziny tyranozaurów, takich jak tarbozaur i tyranozaur – typowy osobnik dorosły osiągał 9 m długości, jednak najstarsze mogły zapewne dorastać do 10 m. Kilka niezależnych szacowań masy ciała, osiąganych różnymi metodami, wykazuje, że dorosły albertozaur ważył pomiędzy 1,3 a 1,7 t.
Masywna czaszka albertozaura osadzona na krótkiej, esowato wygiętej szyi osiągała około 1 m długości w przypadku największych osobników. Szerokie okna w czaszce redukowały ciężar głowy i zapewniały miejsce dla narządów zmysłów i przyczepów mięśni. W długich szczękach znajdowało się ponad 60 zakrzywionych zębów – większe tyranozaury miały ich mniej. W przeciwieństwie do większości teropodów, albertozaur i inne tyranozaury miały uzębienie heterodontyczne – ich zęby różniły się kształtem w zależności od pozycji w jamie ustnej. Zęby w kości przedszczękowej były znacznie mniejsze od pozostałych, ciaśniej ułożone i D-kształtne w przekroju. Heterodontyzm albertozaura różnił się jednak od tego występującego u tyranozaura. Albertosaurus nie był w stanie zaciskać szczęk z równie dużą siłą: siła generowana przez przednie zęby wynosiła około 1536 N, przez środkowe 2143 N, a przez tylne 3413 N, podczas gdy u tyranozaura wartości te wynosiły odpowiednio: 5880 N, 8178 N i 13 876 N. Nad oczami albertozaura znajdowały się niewielkie kostne grzebienie, które przypuszczalnie były jaskrawo ubarwione i służyły do wywierania wrażenia na przedstawicielach płci przeciwnej w trakcie okresu godowego.
Wszystkie tyranozaury, nie wyłączając albertozaura, były podobnie zbudowane. Jak większość teropodów, albertozaur poruszał się na dwu kończynach, a jego ciężka głowa i tułów równoważone były długim ogonem. Przednie kończyny tyranozaurów były niezmiernie małe w porównaniu do rozmiarów ciała i miały zaledwie dwa palce. Kończyny tylne były długie i zakończone czteropalczastą stopą. Paluch był krótki i skierowany w tył. Jedynie trzy pozostałe palce – spośród których trzeci, czyli środkowy, był najdłuższy – miały kontakt z podłożem. Albertozaur prawdopodobnie był w stanie osiągać prędkość około 40–45 km/h.
Klasyfikacja Kladogram Tyrannosauridae z zaznaczeniem pozycji albertozaura Albertozaur jest przedstawicielem rodziny tyranozaurów (Tyrannosauridae) i podrodziny Albertosaurinae. Jego najbliższym krewnym jest nieco starszy geologicznie Gorgosaurus libratus (niekiedy nazywany Albertosaurus libratus; zobacz dalej). Te dwa gatunki są jedynymi znanymi przedstawicielami Albertosaurinae, jednak nie wyklucza się istnienia nieopisanych gatunków, które mogłyby należeć do tej podrodziny. W 2004 roku Thomas R. Holtz Jr. umieścił w niej appalachiozaura (wówczas jeszcze nienazwanego), lecz jego dawniejsze, niepublikowane prace klasyfikowały go – podobnie jak inni autorzy – poza rodziną Tyrannosauridae.
Drugą, większą podrodziną tyranozaurów jest Tyrannosaurinae, obejmująca rodzaje Alioramus, Daspletosaurus, Nanotyrannus, Tarbosaurus i Tyrannosaurus. W porównaniu z członkami Tyrannosaurinae przedstawiciele Albertosaurinae byli lżej zbudowani, ze stosunkowo mniejszymi czaszkami i dłuższymi piszczelami oraz kośćmi stóp (paliczkami i kośćmi śródstopia).
Historia odkryć i nazwa Albertosaurus został nazwany przez Henry’ego Fairfielda Osborna w bardzo krótkiej nocie na końcu jego opisu gatunku Tyrannosaurus rex w 1905 roku. Nazwa odnosi się do kanadyjskiej prowincji Alberta – miejsca, w którym po raz pierwszy odnaleziono szczątki tego dinozaura. Zawiera ona również greckie słowo /sauros („jaszczur”), najczęściej spotykany przyrostek w nazwach dinozaurów. Gatunkiem typowym jest A. sarcophagus, co oznacza „pożeracz ciał” i ma taką samą etymologię jak nazwa rodzaju ozdobnej trumny – połączenie starogreckiego słowa /sarx („ciało”) oraz /phagein („jeść”). Odkryto już szczątki ponad 30 osobników tego gatunku.
Pierwsze odkrycia thumb|Red Deer w okolicach Drumheller. W pobliżu tej rzeki odkryto ponad dwadzieścia szkieletów albertozaurów Pierwszą odkrytą skamieniałością albertozaura jest fragment czaszki wydobytej w 1884 roku z wychodni w formacji Horseshoe Canyon, nieopodal rzeki Red Deer w prowincji Alberta. Skamieniałość ta oraz mniejsza czaszka wraz z fragmentem szkieletu zostały odkryte przez ekspedycję Geological Survey of Canada prowadzoną przez geologa Josepha Tyrrella. Te dwie czaszki zostały uznane za szczątki przedstawicieli nieopisanego gatunku, któremu Edward Drinker Cope nadał nazwę Laelaps incrassatus w 1892 roku. Cope nie zauważył jednak, iż nazwę Laelaps nosił już rodzaj roztocza, dlatego dinozaur został przemianowany na Dryptosaurus przez Othniela Charlesa Marsha w 1877 roku. Cope odmówił uznania nazwy stworzonej przez jego arcyrywala Marsha i dopiero Lawrence’owi Lambe’owi w 1904 przypadło w udziale zmienić nazwę „Laelaps incrassatus” na Dryptosaurus incrassatus. Niedługo potem Osborn zdał sobie sprawę, że Dryptosaurus incrassatus został opisany na podstawie zębów należących do rodzaju tyranozauryda, więc dwie czaszki z Alberty z całą pewnością nie mogą być zaliczone do tego gatunku. Czaszki te różniły się także znacząco od skamieniałości Dryptosaurus aquilunguis, typowego gatunku rodzaju Dryptosaurus, więc Osborn stworzył dla nich w 1905 nową nazwę – Albertosaurus sarcophagus. Nie opisał szczątków w żadnym nowym aspekcie, ograniczając się jedynie do cytowania kompletnego opisu Lambe'a sprzed roku. Oba osobniki, stanowiące holotyp (CMN 5600) i paratyp (CMN 5601) A. sarcophagus są przechowywane w Canadian Museum of Nature w Ottawie. Okazy te łączy tylko jedna apomorfia (powiększony tylny wyrostek pneumatyczny na kości podniebiennej), jednak dowodzi to ich przynależności do tego samego gatunku.
Cmentarzysko Dry Island W 1910 roku amerykański paleontolog Barnum Brown odkrył pozostałości dużej grupy albertozaurów w innym kamieniołomie położonym niedaleko rzeki Red Deer. Z powodu dużej liczby skamieniałości i ograniczeń czasowych Brown wraz z ekipą zdecydowali się nie zbierać wszystkich spoczywających tam szczątków, lecz dołożyli starań, by zebrać kości od każdego osobnika, którego byli w stanie zidentyfikować na cmentarzysku. Wśród kości znajdujących się w zbiorach Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku jest siedem zestawów kości śródstopia prawej stopy, wraz z dwiema kośćmi palców, które ze względu na wielkość nie pasują do żadnej z kości śródstopia. Dowodzi to obecności co najmniej dziewięciu osobników na terenie kamieniołomu. Royal Tyrrell Museum of Palaeontology na nowo odkryło tanatocenozę w 1997 roku i wznowiło prace terenowe na tym stanowisku, znajdującym się obecnie w granicach Dry Island Buffalo Jump Provincial Park. Dalsze wykopaliska prowadzone od 1997 do 2005 doprowadziły do odkrycia pozostałości kolejnych 13 osobników w różnym wieku – od małego dwulatka po bardzo starego albertozaura, przekraczającego prawdopodobnie 10 m długości. Szkielet żadnego z nich nie jest jednak kompletny.
Gorgosaurus libratus thumb|Kopia okazu ROM 1247 w Maryland Science Center W 1913 roku paleontolog Charles Hazelius Sternberg odkrył skamieniałości innego tyranozaura z nieco starszej geologicznie formacji Dinosaur Park w prowincji Alberta. Lawrence Lambe nadał mu w 1914 nazwę Gorgosaurus libratus. Inne osobniki zostały znalezione później w Albercie w Kanadzie i stanie Montana w Stanach Zjednoczonych. Odnajdując jedynie niewielkie różnice dzielące te dwa gatunki, Dale Russell zadeklarował, że Gorgosaurus jest młodszym synonimem nazwy Albertosaurus i przemianował Gorgosaurus libratus na Albertosaurus libratus w 1970. Powiększenie rodzaju Albertosaurus o drugi gatunek wpłynęło na wydłużenie okresu jego występowania o kilka milionów lat wstecz i zwiększenie zasięgu geograficznego o setki kilometrów na południe.
W 2003 roku Philip J. Currie porównał czaszki kilku tyranozaurów i doszedł do wniosku, że te dwa gatunki różnią się bardziej niż dotąd sądzono. Decyzja o używaniu jednego lub dwóch rodzajów jest raczej samowolna, jako że są one taksonami siostrzanymi i są ze sobą spokrewnione bardziej niż z innymi gatunkami. Zdając sobie z tego sprawę, Currie zasugerował jednak, że albertozaur i gorgozaur nie powinny być łączone w jeden rodzaj, gdyż nie są do siebie bardziej podobne niż Daspletosaurus i Tyrannosaurus, które niemal zawsze są zaliczane do osobnych rodzajów. W dodatku kilka dinozaurów z podrodziny Albertosaurinae odkryto na Alasce oraz w Nowym Meksyku i Currie stwierdził, że relacje Albertosaurus – Gorgosaurus mogą zostać wyjaśnione dopiero po pełnym opisaniu nowo odkrytych skamieniałości. Większość autorów zgodziła się z jego rekomendacją, jednak nie wszyscy.
Pozostałe odkrycia William Parks opisał nowy gatunek, Albertosaurus arctunguis, opierając się na niekompletnym szkielecie wydobytym niedaleko rzeki Red Deer w 1928 roku, jednak gatunek ten jest uznawany za identyczny z Albertosaurus sarcophagus od 1970 roku. Osobnik opisany przez Parksa (ROM 807) znajduje się w Królewskim Muzeum Ontario w Toronto. Kolejne sześć czaszek i szkieletów odkrytych w prowincji Alberta jest przechowywanych w różnych kanadyjskich muzeach. Skamieniałości zostały odnalezione także w amerykańskich stanach Montana, Nowy Meksyk oraz Wyoming, jednak prawdopodobnie nie reprezentują one Albertosaurus sarcophagus, a być może nie należą nawet do rodzaju Albertosaurus. Albertosaurus megagracilis został opisany w oparciu o szkielet małego tyranozaura z formacji Hell Creek w Montanie. Został przemianowany na Dinotyrannus w 1995 roku, jednak obecnie uważa się, że jest to młodociany osobnik gatunku Tyrannosaurus rex.
Paleobiologia thumb|Wykres pokazujący hipotetyczne krzywe wzrostu (masa ciała w stosunku do wieku) czterech przedstawicieli rodziny Tyrannosauridae. Albertozaur przedstawiony krzywą koloru czerwonego
Schemat wzrostu