thumb|Stefan Bastyr thumb|Pogrzeb Stefana Bastyra thumb|Symboliczny grób polskich lotników na Cmentarzu Obrońców Lwowa Stefan Bastyr (ur. 17 sierpnia 1890 w Ulanowie, zm. 6 sierpnia 1920 we Lwowie) – kapitan pilot inżynier Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, wykonał pierwszy lot bojowy w niepodległej Polsce.
Życiorys Urodził się w UlanowieMarian Romeyko (red.), Ku czci poległych lotników. Księga pamiątkowa, Warszawa, 1933, s. 314–315. (według danych austriackich w Oleśnie) w rodzinie Tomasza i Julii z Niemtusów. Ukończył Szkołę Realną w Tarnowie, po czym studia na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej. W 1913 brał udział w projekcie budowy samolotu ZASPL (Związku Awiatycznego Studentów Politechniki Lwowskiej). Projekt samolotu, opracowany przez inż. Władysława Kohmana-Floriańskiego, wzorowany był na francuskiej konstrukcji Farman IV. Prace nad budową samolotu przerwano z powodu użycia nieodpowiednich materiałów konstrukcyjnych.
Po wybuchu I wojny światowej w 1914 został powołany do c. i k. Armii. Walczył na froncie wschodnim. W drugiej połowie 1915 zgłosił się ochotniczo do służby w c. i k. lotnictwie i został skierowany do Szkoły Obserwatorów Lotniczych (Flosch) w Wiener Neustadt, którą ukończył w styczniu 1916. Następnie służył jako oficer techniczny i obserwator na samolotach rozpoznawczych w eskadrach (Fliegerkompagnie) Flik 10 (od 1 lutego 1916 do 12 października 1917 – front wschodni) i Flik 12D (od 21 grudnia 1917 do 4 kwietnia 1918 – front włoski). Po ukończeniu kursu pilotażu w Campoformido, służył jako pilot jednomiejscowych samolotów rozpoznawczych we Flik 37P (od 24 czerwca 1918 do października 1918 – front włoski). W tej ostatniej eskadrze obowiązki dowódcy pełnił por. rez. Stanisław Jasiński. Macierzystym oddziałem Bastyra był Pułk Artylerii Polowej Nr 27 (były Pułk Armat Polowych Nr 16). Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1916 w korpusie oficerów rezerwy artylerii polowej i górskiej.
W trakcie służby w lotnictwie austro-węgierskim wykonał około 100 lotów bojowych. Dokładna liczba jest niemożliwa do ustalenia ze względu na braki w dokumentacji z końcowego okresu wojny. Ostatni dokument, datowany 31 sierpnia 1918, określa jego łączną liczbę lotów bojowych na 98. Od 2 października 1918 przebywał na sześciotygodniowym urlopie, w związku z czym do ostatniej udokumentowanej liczby należy dodać (jeżeli były) loty bojowe wykonane we wrześniu 1918. Częstotliwość wykonywanych lotów we Flik 37P wskazuje, że może tutaj chodzić o 1 do 3 lotów bojowych.
Stoczył co najmniej 3 walki powietrzne z samolotami przeciwnika (4 czerwca 1916, 26 sierpnia 1916 i 25 listopada 1916). Odniósł co najmniej 1 zwycięstwo powietrzne – 4 czerwca 1916 podczas wykonywania swojego pierwszego lotu bojowego (dalekie rozpoznanie tyłów przeciwnika w rejonie Równe – Dubno) zmusił do lądowania, wraz z inną załogą Flik 10, rosyjski samolot rozpoznawczy typu Farman. Samolot przeciwnika lądował przymusowo ok. 35 km na południowy zachód od twierdzy Równe.
Stefan Bastyr ukończył wojnę w stopniu porucznika rezerwy (Oberleutnant i.d.Res.). Jego karta osobowa (wystawiona na nazwisko Stephan Bastyř), jak również nieliczne inne dokumenty związane z jego działalnością w austro-węgierskich siłach powietrznych (Luftfahrtruppe), znajdują się w wiedeńskim Archiwum PaństwowymAkta osobowe Stephan Bastyř – Kriegsarchiv, Wiedeń; Sprawozdania miesięczne (Monatsberichte) Flik 10, Flik 12 i Flik 37 – Kriegsarchiv, Wiedeń..
W październiku 1918 brał udział w opracowaniu planów opanowania lwowskiego lotniska Lewandówka. Gdy rozgorzały walki polsko-ukraińskie o Lwów, stanął na czele grupki polskich lotników przejmujących od wojskowych władz austriackich 2 listopada lotnisko Lewandówka (oprócz niego byli to obserwatorzy Janusz de Beaurain i Władysław Toruń, a 7 listopada do lotników lwowskich dołączył m.in. Stefan Stec). W ciągu następnych dni zabezpieczali oni lotnisko przed Ukraińcami i naprawiali kilka znajdujących się na nim samolotów. Por. Bastyr został mianowany komendantem lotniska przez Naczelnego Komendanta Obrony Lwowa Czesława Mączyńskiego, a następnie został dowódcą Lwowskiej Grupy Lotniczej.
5 listopada 1918 Stefan Bastyr wraz z por. obs. Januszem de Beaurain wykonali pierwszy lot bojowy lotnictwa niepodległej Polski (jeszcze przed oficjalnie przyjmowanym dniem odzyskania niepodległości 11 listopada). Z samolotu Hansa-Brandenburg C.I obrzucili bombami po 15 kg i ostrzelali ukraińskich żołnierzy wycofujących się na stację Persenkówka po próbie ataku na Dworzec Główny we LwowieTomasz Kopański, Lotnictwo w obronie Lwowa w listopadzie 1918 roku, „Militaria i Fakty” nr 6/2001, s. 40–45.. Według innych źródeł, był to samolot Oeffag C.II ze składu II eskadry lotniczejAndrzej Morgała, Samoloty wojskowe w Polsce 1918-1924. Warszawa: Lampart, 1997. , s. 97.. Kolejny lot bojowy (drugi polskiego lotnictwa) Bastyr odbył tego samego dnia z obserwatorem Władysławem Toruniem, a następne od 7 listopada.
8 listopada Bastyr wykonał pierwszy lot ze Lwowa do Krakowa w celu zorganizowania odsieczy dla Lwowa, następnie wykonał jeszcze kilka lotów łącznikowych. Cały czas uczestniczył też w lotach bojowych w celu rozpoznania lub bombardowania ukraińskich pozycji (w listopadzie, do zakończenia walk w samym Lwowie, wykonał aż 28 lotów bojowych – najwięcej spośród lwowskich pilotów).
W toku dalszych działań wojennych przeciw Ukraińcom, a następnie (w 1920) przeciw bolszewikom, Bastyr awansowany do stopnia kapitana był dowódcą III Grupy Lotniczej, przekształconej następnie w 3 dywizjon lotniczy. Objął ponadto stanowisko szefa lotnictwa 6 Armii.
Stefan Bastyr zginął 6 sierpnia 1920 w katastrofie lotniczej na lotnisku Lewandówka pod Lwowem, lecąc nowym jednoosobowym myśliwcem Fokker D.VII, który chciał wypróbować. Przyczyna wypadku nie została w pełni wyjaśniona, lecz prawdopodobnie było nią zasłabnięcie przy sterach z powodu choroby serca, na którą cierpiał on od pewnego czasu. Został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa w kwaterze dowódców, poniżej katakumb. W okresie Ukraińskiej SRR w trakcie profanacji i zrównywania z ziemią Cmentarza Obrońców Lwowa Maria Tereszczakówna (polska działaczka społeczna) wraz z grupą kilku innych osób, w celu ratowania szczątków polskich bohaterów pochowanych na tym cmentarzu przeniosła kilka ciał zasłużonych Polaków (oprócz Stefana Bastyra m.in. gen. Tadeusza Jordan-Rozwadowskiego, gen. Wacława Iwaszkiewicza-Rudoszańskiego, dowódcy obrony Lwowa z 1918 Czesława Mączyńskiego, arcybiskupa lwowskiego Józefa Teodorowicza, ks. Gerarda Szmyda, pozostałych twórców polskiego lotnictwa: Stefana Steca i Władysława Torunia) w inne miejsce pochówków, które w wyniku śmierci bezpośrednich świadków i wcześniejszego braku zainteresowania polskich instytucji do dziś pozostają nieznane (z wyjątkiem miejsca pochówku biskupa Teodorowicza i ks. Szmyda).
Za zasługi bojowe został pośmiertnie odznaczony m.in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari, a we wniosku o nadanie orderu IV klasy, mjr Cedric Faunt le Roy napisał:
a ponadto wskazał:
Upamiętnienie Władze Politechniki Lwowskiej zaplanowany na październik 1923 odsłonięcie tablicy pamiątkowej z nazwiskami studentów uczelni poległych w walkach o niepodległość 1918-1921; wśród upamiętnionych był Stefan Bastyr.
W 1929 Lwowski Okręg Wojewódzki Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej ustanowił Konkurs Modeli Latających i Redukcyjnych o Puchar im. kpt. pil. Stefana Bastyra.
W 1937 imię Stefana Bastyra przyjęto do nazwy Koła Nr. 1 Związku Rezerwistów we Lwowie.
W 2018 w Szkole Podstawowej nr 1 w Mielcu wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą Stefanowi Bastyrowi.
W 2020 imię Stefana Bastyra nadano rondu znajdującemu się na skrzyżowaniu ulic Wojska Polskiego, Partyzantów i Kwiatkowskiego w Mielcu.
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 2930 – pośmiertnie, 10 sierpnia 1922 (dekoracja 17 kwietnia 1921 we Lwowie przez gen. broni Tadeusza Rozwadowskiego) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – pośmiertnie Krzyż Niepodległości – pośmiertnie, 4 listopada 1933 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Walecznych czterokrotnie Krzyż Obrony Lwowa Odznaka pamiątkowa „Orlęta” Polowa Odznaka Pilota – pośmiertnie, 11 listopada 1928 „za loty bojowe nad nieprzyjacielem w czasie wojny 1918–1920” Krzyż Zasługi Wojskowej 3 klasy z dekoracją wojenną i mieczami Signum Laudis Brązowy Medal Zasługi Wojskowej z mieczami na wstążce Krzyża Zasługi Wojskowej Srebrny Medal Waleczności 2 klasy
Przypisy
Bibliografia
Romeyko, Marian (red.): Ku czci poległych lotników. Księga pamiątkowa, Warszawa, 1933.
Glass, Andrzej: Polskie konstrukcje lotnicze, tom I, Wydawnictwo Stratus, Warszawa 2004, .
Meindl, Karl: Luftsiege der k.u.k. Luftfahrtruppen Russische Front 1914-16, ÖFH Nachrichten, Sonderheft 28, Wiedeń Veinfurter, Robert: Das fliegende Personal der k.u.k. Fliegerkompagnien im Ersten Weltkrieg, ÖFH Nachrichten, Sonderband 34, Wiedeń 2017, .
Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, . Kapitan-pilot Stefan Bastyr (nr w całości poświęcony kpt. Bastyrowi); [w:] „Historyczny Biuletyn Lotniczy Klubu Miłośników Lotnictwa Polskiego w Łodzi, wrzesień 2003; druk powiel.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci i studenci Szkoły Politechnicznej we Lwowie Kategoria:Austro-węgierscy piloci Kategoria:Kapitanowie lotnictwa II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Obrony Lwowa Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Odznaczeni odznaką pamiątkową „Orlęta” Kategoria:Odznaczeni Polową Odznaką Pilota Kategoria:Ofiary katastrof lotniczych w Polsce Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Obrońców Lwowa Kategoria:Piloci 5 Eskadry Wywiadowczej Kategoria:Piloci 6 Eskadry Wywiadowczej Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojskowej Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Zasługi Wojskowej Signum Laudis Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Waleczności Kategoria:Polacy – oficerowie armii austro-węgierskiej Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Polscy piloci myśliwscy Kategoria:Polscy lotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Polscy lotnicy w wojnie polsko-ukraińskiej Kategoria:Urodzeni w 1890 Kategoria:Zmarli w 1920