Błąd medyczny, potocznie także błąd leczniczy, błąd w sztuce medycznej – w najszerszym ujęciu każde naruszenie praw pacjenta przez jakikolwiek podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, organ, organizację lub instytucję.

W węższym ujęciu - to, w zależności od autora, każde lub wyłącznie nieumyślne, ale zawsze zawinione: działanie, zaniedbanie lub zaniechanie osoby wykonującej inny zawód medyczny (lekarza, lekarza dentysty, pielęgniarki, położnej, farmaceuty, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty, ratownika medycznego lub osoby wykonującej inny zawód medyczny), kierownika apteki, punktu aptecznego lub działu farmacji szpitalnej, a także kierownika podmiotu wykonującego działalność leczniczą niezależnie od wykonywania zawodu medycznego, powodujące szkodę pacjenta.

Definicja Błąd medyczny definiowany jest wielorako. Nie istnieje powszechnie uznana jedna wersja definicji ani w medycynie, ani w prawie.

Zgodnie z definicją podaną przez A. Liszewską „błąd w sztuce medycznej oznacza naruszenie przez lekarza (świadomego tego, że podejmuje czynność medyczną) obowiązujących go w konkretnym wypadku, wypracowanych na gruncie nauki i praktyki reguł postępowania zawodowego wobec dóbr prawnych w postaci życia i zdrowia człowieka, które na gruncie prawa stanowi podstawę dla stwierdzenia naruszenia obowiązku ostrożności”Agnieszka Liszewska Odpowiedzialność karna lekarza za błąd w sztuce lekarskiej, Kraków 1998, .. Orzecznictwo sądów definiuje błąd medyczny jako czynność (zaniechanie) lekarza w sferze diagnozy i terapii, niezgodną z nauką medyczną w zakresie dla lekarza dostępnymWyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 IV 1955 r., sygn. akt IV CR 39/54; OSN 1957, poz. 7..

W prawie polskim zdefiniowano ponadto odpowiedniki błędu medycznego stwierdzane na gruncie odpowiedzialności administracyjnej w odniesieniu do podmiotu wykonującego działalność leczniczą, organu, organizacji lub instytucji jako całości, bez konieczności wskazywanie konkretnych osób: naruszenie praw pacjenta – stwierdzane przez Rzecznika Praw Pacjenta w odniesieniu do każdego podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, organu, organizacji lub instytucji; wystąpienie stwierdzające je nie może naruszać niezawisłości sędziowskiej; pogląd o stosowaniu tego pojęcia w odniesieniu do usług farmaceutycznych oraz usług podmiotów leczniczych realizujących czynności z zakresu zaopatrzenia w wyroby medyczne jest niejednolity; istnieją poglądy całkowicie wyłączające np. wszystkie usługi farmaceutyczne oraz usługi podmiotów leczniczych realizujących czynności z zakresu zaopatrzenia w wyroby medyczne, tylko usługi farmaceutyczne inne niż wykonywane w aptekach, punktach aptecznych lub działach farmacji szpitalnej, tylko świadczenia inne niż wszystkie objęte ustawą o prawach konsumenta, tylko usługi farmaceutyczne w aptekach ogólnodostępnych i punktach aptecznych, natomiast przeważa pogląd wyłączający usługi farmaceutyczne inne niż udzielane w ramach opieki farmaceutycznej oraz usługi podmiotów leczniczych realizujących czynności z zakresu zaopatrzenia w wyroby medyczne. zdarzenie medyczne – to błąd medyczny prowadzący w przypadku udzielania świadczeń zdrowotnych w szpitalu do zakażenia pacjenta biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia pacjenta albo śmierci pacjenta będący praktyka naruszająca zbiorowe prawa pacjenta – to błąd medyczny organizacyjny stanowiący praktykę jakiegokolwiek podmiotu wykonujqcego działalność leczniczą, mającą na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej, obejmujący: bezprawne zorganizowane działania lub zaniechania przez każdy podmiot wykonujący działalność leczniczą, udzielający świadczeń zdrowotnych, albo stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu zorganizowanie wbrew przepisom o rozwiązywaniu sporów zbiorowych akcji protestacyjnej lub strajku przez organizatora akcji protestacyjnej strajku.

Natomiast zdarzenie niepożądane lub nieoczekiwane, w tym nieoczekiwane pogorszenie zdrowia lub nieoczekiwany zgon to pojęcie, które obejmuje wszelkie zdarzenia zawinione i niezawinione, w tym nieprawidłowości, wypadki i inne nieoczekiwane zdarzenia, które rejestrowane są w ramach systemu jakości w jednostce ochrony zdrowia przede wszystkim w celu badania przyczyn zdarzenia i wypracowywania oraz stosowania środków korygujących, a nie ustalania indywidualnej odpowiedzialności. Nie zawsze stanowią one skutki błędu medycznego, ale mogą w niektórych przypadkach je stanowić i wówczas określane są najczęściej jako szeroko pojęta jatrogenia wynikająca z postępowania niezgodnego z zasadami evidence-based medicine (w tym m.in. z rekomendacjami, zaleceniami lub ze standardami), a w przypadkach błędów w czynnościach towarzyszących leczeniu, z procedurami określonych przez dobre praktyki (laboratoryjną,farmaceutyczną, kliniczną, wytwarzania, dystrybucyjną, higieniczną itp.), ze standardami organizacyjnymi lub z wymaganiami. Niektóre, czasem nakładające się na siebie wzajemnie, typy takich zdarzeń to: powikłanie – niekorzystne następstwo choroby lub leczenia skutkujące pogorszeniem stanu zdrowia lub zgonem, niepowodzenie lub odrzut przeszczepu – w odniesieniu do przeszczepiania komórek, tkanek i narządów, zakażenie szpitalne – zakażenie, co do którego istnieje domniemanie, iż zostało nabyte w trakcie hospitalizacji, badanie niediagnostyczne – badanie dodatkowe (fizjologiczne, obrazowe, histopatologiczne lub laboratoryjne), na podstawie którego nie można sformułować wiarygodnego wyniku ze względu na materiał (próbkę) lub technikę wykonania badania, niezgodne z wymaganiami jakościowymi działanie niepożądane – w odniesieniu do produktów leczniczych odczyn poprzetoczeniowy – w odniesieniu do przetaczanej krwi lub produktów krwiopochodnych, niepożądany odczyn poszczepienny – w odniesieniu do obowiązkowych lub zalecanych szczepień ochronnych, incydent medyczny – w odniesieniu do wyrobów medycznych ekspozycja niezamierzona lub narażenie przypadkowe – w odniesieniu do promieniowania jonizującego stosowanego w medycynie naruszenie ochrony danych osobowych – naruszenie bezpieczeństwa prowadzące do przypadkowego lub niezgodnego z prawem zniszczenia, utracenia, zmodyfikowania, nieuprawnionego ujawnienia lub nieuprawnionego dostępu do danych osobowych

Rodzaje błędów Według ośrodka krakowskiego wyróżnia się następujące rodzaje błędów medycznych: błąd decyzyjny. Klasyczny błąd diagnostyczny i terapeutyczny jest popełniany przez lekarzy nieprawidłowo diagnozujących i nieadekwatnie do stwierdzonego stanu klinicznego leczonego pacjenta. błąd wykonawczy. Nieprawidłowa realizacja procedury medycznej przez uprawnionego pracownika: lekarza, położną, pielęgniarkę lub technika. błąd organizacyjny. Dotyczy osób organizujących świadczenia zdrowotne (kadra kierownicza i zarządzająca w podmiotach świadczących usługi medyczne), np. w postaci niewłaściwego zaplanowania obsady dyżurów. błąd opiniodawczy. Wydawanie orzeczeń lekarskich i opinii niezgodne z zasadami aktualnej wiedzy i doktryną opiniodawczą.

Oddziaływanie na zdrowie publiczne

Badania przeprowadzone w 2000 przez CBOS wskazują, że 31% polskiego społeczeństwa uważa, iż bezpośrednio spotkało się z przypadkami błędów medycznych. Ukrywanie błędów lekarskich przez środowisko lekarzy jest jednym z powodów niższego niż przeciętnie w Europie zaufania społecznego Polaków do lekarzyWedług badania European Trusted Brands 2013 dla Reader’s Digest 57% Polaków ufa lekarzom (średnia dla Europy – 80%). W poprzednich badaniach zaufanie dla lekarzy w Polsce deklarowało: 2011 – 73%, 2012 – 64% badanych..

W Stanach Zjednoczonych liczbę zgonów spowodowanych błędem medycznym szacuje się na około 250 tysięcy rocznie (2013). Jest to trzecia co do częstości przyczyna zgonu po chorobach serca i nowotworach.

W Polsce problem istnienia błędów medycznych od 1998 bada i nagłaśnia Stowarzyszenie Pacjentów „Primum Non Nocere”. Według szacunków tego stowarzyszenia, na skutek błędów medycznych w Polsce każdego roku cierpi od 20 do 30 tys. osób.

Źródła błędów Przekazywanie i odbiór informacji – np. brak lub niewystarczające informacje, używanie określeń niezrozumiałych dla pacjenta, zamierzone i bezpośrednie straszenie chorego. Badanie lekarskie – lekceważenie potrzeby całościowego podejścia do pacjenta i wytwarzanie dystansu między lekarzem a pacjentem, badanie pacjenta przy innych osobach, lekceważenie jego poczucia skrępowania i zawstydzenia, pogłębianie u pacjenta fałszywego i lękotwórczego obrazu własnej choroby. Badania dodatkowe – wykonywanie dodatkowych licznych badań bez uzasadnienia, lekceważenie potrzeby przygotowania pacjenta pod względem psychologicznym do czekających go badań diagnostycznych. Leczenie – wykonywanie zabiegu lub leczenia bez dodatkowych wskazań, lekceważenie potrzeby przygotowania pacjenta pod względem psychologicznym do zabiegu, nieuzasadnione stosowanie leków, prowadzące niekiedy do farmakomanii. Hospitalizacja – skrajne i sztywne trwanie przy pionowym układzie hierarchicznym, pozbawienie chorego snu i wypoczynku, co wiąże się zarówno z niekulturalnym i hałaśliwym zachowaniem personelu szpitala, jak i bezdusznie zredagowanymi regulaminami.

Środki zapobiegawcze Zagadnienie bezpieczeństwa pacjenta jest jednym z głównych, którymi zajmuje się Światowa Organizacja Zdrowia. W krajach rozwiniętych podchodzi się do niego w sposób kompleksowy, wprowadzając: wytyczne, rekomendacje i zalecenia postępowania w poszczególnych chorobach i problemach zdrowotnych oparte na aktualnej i wiarygodnej wiedzy medycznej, systemy zarządzania jakością w podmiotach udzielających świadczeń obejmujące m.in. standardowe procedury operacyjne dla poszczególnych procesów w podmiocie, raportowanie i analizy zdarzeń niepożądanych oraz opracowywanie na podstawie ich wyników działań zapobiegawczych; audyty, akredytacje i certyfikacje, programy ciągłego doskonalenia zawodowego oraz kontrolę wypełniania obowiązku doskonalenia zawodowego przez osoby wykonujące zawód medyczny

W chwili obecnej WHO skupia się na trzech głównych celach podniesienia bezpieczeństwa: listy kontrolne w chirurgii i innych dziedzinach (np. w perinatologii i położnictwie) propagowanie właściwej higieny rąk i prowadzenia jej regularnych szkoleń wśród pracowników opieki zdrowotnej celem redukcji zakażeń szpitalnych bezpieczeństwo stosowania leków: problem polifarmacji przy korzystaniu z kilku miejsc udzielania opieki zdrowotnej oraz problem zagrożeń dla bezpieczeństwa farmakoterapii przy zmianie miejsca leczenia chorego

Listy kontrolne Listy kontrolne mają zapobiegać przeoczeniu czynności i są stosowane od dawna w lotnictwie.

Według analizy kilku badań wprowadzenie chirurgicznej listy kontrolnej bezpieczeństwa WHOTreść listy w: zmniejszyło śmiertelność o 23% i komplikacji ogólnie o 40%. Warunkiem sukcesu wprowadzenia list kontrolnych jest zrozumienie zasadności listy oraz dostosowanie jej do miejscowych warunków przez osoby mające stosować listy. Listy słabiej działają w środowiskach silnie zhierarchizowanych, gdzie np. pielęgniarka nie przypomni lekarzowi o procedurze z obawy o konsekwencje. Z tego też względu jednym z elementów chirurgicznej listy kontrolnej bezpieczeństwa WHO jest przedstawienie się członków zespołu operującego, co zwiększa szanse, że zwrócą uwagę gdy coś ich zaniepokoi O medycynie od 22 minuty..

Aspekty prawne w Polsce Środki ochrony praw pacjenta w przypadku błędu medycznego Dostępne w polskim systemie prawnym główne środki ochrony praw będące do dyspozycji pacjenta obejmują: doniesienie do właściwego organu prokuratury o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa, prywatny akt oskarżenia pozew cywilny